Bogiem było Słowo

Czy werset z Ewangelii Jana 1:1 jest argumentem potwierdzającym naukę o Trójcy lub dowodzi, że Jezus Chrystus jest równy swojemu Ojcu?

Przeczytajmy ten fragment w brzmieniu znanym z wielu przekładów Pisma Świętego, między innymi Biblii Tysiąclecia, Biblii Warszawskiej, Biblii Poznańskiej, a także – z niewielkimi różnicami – Biblii Gdańskiej i Biblii Warszawsko-Praskiej:

„Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo”.

Na pierwszy rzut oka można odnieść wrażenie, że tekst ten rozstrzyga spór o naturę Chrystusa. Jednak sam werset nie wspomina ani o trzech osobach Boga, ani nie definiuje wzajemnych relacji między nimi. Trudno więc uznać go za bezpośredni wykład nauki o Trójcy.

Co więcej, słowa Jana należą do najbardziej dyskutowanych fragmentów całego Nowego Testamentu. Od wieków są przedmiotem analiz językowych, historycznych i teologicznych, dlatego warto odczytać je nie tylko w świetle pojedynczego zdania, ale również w kontekście całej Ewangelii oraz pozostałych ksiąg Pisma Świętego.

Na początku było Słowo

Zwolennicy dogmatu o Trójcy często wyciągają z Jana 1:1 wniosek, że Słowo (gr. ho logos) jest Bogiem równym Ojcu. Czy jednak taki wniosek rzeczywiście wynika z treści tego wersetu?

Zacznijmy od prostego pytania: czy Bóg ma początek?

Biblia przedstawia Boga jako istniejącego odwiecznie. Jeżeli tak jest, to jak należy rozumieć słowa: „Na początku było Słowo”? Czy można byłoby równie poprawnie powiedzieć: „Na początku był Bóg”?

Takie sformułowanie wydaje się nielogiczne, ponieważ słowo „początek” odnosi się do czegoś, co rozpoczyna swój bieg lub zostaje ukazane od określonego momentu. Bóg natomiast – jako Wieczny – nie ma początku swojego istnienia.

Warto zauważyć, że również Księga Rodzaju rozpoczyna się słowami: „Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię” (Rdz 1:1). Zarówno w Septuagincie, jak i w Ewangelii Jana użyto tego samego greckiego wyrażenia en archē („na początku”). Niebo i ziemia nie istniały odwiecznie, lecz zaistniały w określonym momencie. Potwierdza to dalszy opis stworzenia, w którym wielokrotnie pojawia się zwrot „stało się” (gr. egeneto, od ginomai; por. Rdz 1:3, 9, 11, 15).

Jan rozwija swoją myśl już w następnym wersecie, pisząc: „Ono było na początku u Boga” (J 1:2). Jan ponownie używa określenia „na początku”, a nie „od zawsze”. Gdyby jego zamiarem było podkreślenie odwiecznego współistnienia Słowa z Bogiem, mógł przecież użyć sformułowania jednoznacznie wyrażającego tę myśl.

Nie oznacza to oczywiście jeszcze rozstrzygnięcia kwestii początku istnienia Chrystusa. Temat ten wymaga osobnego omówienia, dlatego szerzej analizujemy go w artykule: Jezus ma początek, a Bóg nie ma.

Słowo było u Boga

Zwróćmy uwagę na jeszcze jeden element Jana 1:1. Ewangelista napisał, że „Słowo było u Boga”, a następnie dodał: „Bogiem było Słowo”.

Powstaje więc pytanie: czy ktoś, kto jest „u” drugiej osoby, może jednocześnie być tą samą osobą?

Zwrot „u Boga” wskazuje na pewne rozróżnienie pomiędzy Słowem a Bogiem, u którego ono przebywa. Gdyby w obu przypadkach chodziło o tego samego jednego Boga w znaczeniu, jakie nadaje temu pojęciu doktryna trynitarna, wówczas należałoby wyjaśnić, w jaki sposób Słowo może być jednocześnie „u Boga”, skoro samo ma być tym samym Bogiem.

Z tego względu już sam kontekst wersetu sugeruje, że Jan rozróżnia Boga, o którym mówi w drugim członie zdania, od Słowa pozostającego z Nim w relacji. Dopiero dalsza część wersetu wyjaśnia, w jakim sensie Logos można nazwać „Bogiem”.

Czego dowiadujemy się z tekstu greckiego?

Przyjrzyjmy się teraz greckiemu tekstowi Jana 1:1:

ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεόν, καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος.

Warto zwrócić uwagę na użycie rodzajnika. W wyrażeniu πρὸς τὸν θεόν (pros ton theon – „u Boga”) rzeczownik theon poprzedzony jest rodzajnikiem ton, wskazującym na konkretnego Boga. Natomiast w ostatniej części zdania (θεὸς ἦν ὁ λόγος) rzeczownik theos występuje już bez rodzajnika.

W grece koine brak rodzajnika nie zawsze oznacza nieokreśloność, jednak bardzo często podkreśla charakter, naturę lub jakość, a nie tożsamość danej osoby. Z tego powodu wielu tłumaczy uznało, że Jan nie utożsamia tutaj Logosu z Bogiem Ojcem, lecz opisuje jego naturę lub przymiot.

Świadczą o tym między innymi następujące przekłady:

1864 – „i bogiem było Słowo” (The Emphatic Diaglott, Benjamin Wilson),
1928 – „a Słowo było bytem boskim” (La Bible du Centenaire),
1935 — „a Słowo było boskie” (The Bible—An American Translation),
1946 – „a Słowo było boskiego rodzaju” (Das Neue Testament, Ludwig Thimme),
1950 – „i bogiem było Słowo” (New World Translation of the Christian Greek Scriptures),
1975 – „i Słowo było bogiem (albo: boskie)” (Das Evangelium nach Johannes),
1978 – „i Logos był boskiego rodzaju” (Das Evangelium nach Johannes, Johannes Schneider).

Powyższe tłumaczenia pokazują, że część biblistów i tłumaczy uznała, iż grecki zwrot καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος nie opisuje tożsamości Logosu z Bogiem Ojcem, lecz wskazuje na jego naturę lub przymioty. Różnice pomiędzy przekładami nie wynikają z odmiennych rękopisów, lecz z różnych sposobów interpretacji greckiej składni.

Co mówią bibliści?

Na trudności związane z tłumaczeniem Jana 1:1 zwracają uwagę również bibliści reprezentujący różne nurty chrześcijaństwa. Jednym z nich jest szkocki teolog William Barclay, którego komentarz do tego wersetu jest często przywoływany w dyskusjach nad znaczeniem greckiego tekstu.

William Barclay w komentarzu do tego wersetu napisał:

„Na koniec ewangelista mówi, że to Słowo było Bogiem. Nie ulega wątpliwości, że jest to trudne dla nas do zrozumienia stwierdzenie, a głównie ze względu na właściwości języka greckiego, w którym pisał Jan Ewangelista. W języku tym rzeczowniki prawie zawsze występują wraz z rodzajnikiem określonym, nie tak, jak w naszym języku. Grek nigdy nie powie o Bogu theos, lecz zawsze ho theos.

Jeśli natomiast używa rzeczownika bez rodzajnika, to przybiera on znaczenie zbliżone do przymiotnika, określające charakter lub przymioty osoby. A więc Jan nie pisze, że Słowo było ho theos, gdyż oznaczałoby to, że Słowo było identyczne z Bogiem.

Natomiast pisząc, że Słowo było theos – bez rodzajnika określonego – stwierdza w rezultacie, że Słowo było, jakbyśmy powiedzieli, tego samego charakteru i tej samej jakości, co Bóg. Powtórzmy raz jeszcze, że pisząc: «a Bogiem było Słowo», Jan nie chce powiedzieć, że Jezus był identyczny z Bogiem, lecz że był doskonale zgodny w myśleniu, w sercu, w istocie, tak że w Jezusie doskonale widzimy, jaki jest Bóg.”

(William Barclay, „Ewangelia św. Jana”, t. 1).

Niezależnie od tego, czy podzielamy wszystkie wnioski Barclaya, jego wypowiedź pokazuje, że nawet wielu biblistów nie odczytuje Jana 1:1 jako prostego stwierdzenia tożsamości Jezusa z Bogiem Ojcem. Dlatego, zamiast opierać się wyłącznie na pojedynczym zdaniu, warto sprawdzić, jak sam Jan rozwija tę myśl w dalszej części swojej Ewangelii oraz jak harmonizuje ona z pozostałymi wypowiedziami Pisma Świętego. Zgodnie z biblijną zasadą to właśnie Biblia powinna wyjaśniać Biblię, a nie filozoficzne założenia czy ludzkie spekulacje.

W Liście do Kolosan 2:8 (BW) czytamy:

„Baczcie, aby was kto nie sprowadził na manowce filozofią i czczym urojeniem, opartym na podaniach ludzkich i na żywiołach świata, a nie na Chrystusie.”

Co mówi kontekst

Najlepszym sposobem wyjaśnienia znaczenia Jana 1:1 jest prześledzenie dalszego kontekstu tej samej Ewangelii. Już w wersecie 14 (BW) czytamy:

„A Słowo ciałem się stało i zamieszkało wśród nas, i ujrzeliśmy chwałę jego, chwałę, jaką ma jedyny Syn od Ojca, pełne łaski i prawdy”.

Zwróćmy uwagę, że Jan nazywa Logos jedynym Synem od Ojca. Podkreśla również, że Syn posiada chwałę otrzymaną od Ojca oraz objawia Jego łaskę i prawdę. Sam opis wskazuje więc na relację pomiędzy Ojcem a Synem, a nie na utożsamienie obu.

Jeszcze wyraźniej widać to w wersecie 18:

„Boga nikt nigdy nie widział, lecz jednorodzony Bóg, który jest na łonie Ojca, objawił Go”.

Jezus został tutaj nazwany jednorodzonym Bogiem. Określenie „jednorodzony” odróżnia Go jednak od Ojca, o którym Biblia nigdy nie mówi, że jest „jednorodzony” ani „zrodzony”. Powstaje więc pytanie: czy takie określenie można odnieść również do pozostałych osób Trójcy? Jeśli nie, to dlaczego Jan używa go wyłącznie w odniesieniu do Syna?

Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden szczegół. Jan stwierdza, że „Boga nikt nigdy nie widział”, tymczasem Jezus był widziany przez swoich uczniów, tłumy oraz przeciwników. Sam ewangelista wyraźnie rozróżnia więc Boga, którego nikt nie widział, od Syna, który Go objawił.
Gdyby Jan uważał Jezusa za tego samego Boga, o którym napisał, że „Boga nikt nigdy nie widział”, jego wypowiedź byłaby wewnętrznie sprzeczna.

Czy Jezusa można nazwać bogiem

Jak wyjaśniliśmy już w innym artykule, nie mamy nic przeciwko nazywaniu Pana Jezusa bogiem. Oczywiście, o ile rozumiemy to zgodnie z biblijnym znaczeniem tego słowa.

Dla przykładu, w Księdze Wyjścia 7:1 (BW) również Mojżesz został nazwany bogiem:

„I rzekł Pan do Mojżesza: Oto ustanawiam cię bogiem dla faraona, a brat twój Aaron będzie twoim prorokiem.”

Czy z tego wynika, że Mojżesz był równy Bogu Najwyższemu? Oczywiście nie. Otrzymał szczególną rolę i reprezentował Boga wobec faraona. Samo nazwanie kogoś „bogiem” nie oznacza więc jeszcze, że jest on Najwyższym Bogiem.

Warto również zwrócić uwagę na określenie „jednorodzony”. Biblia nigdy nie nazywa Boga Ojca „jednorodzonym” ani nie mówi, że został zrodzony. Tytuł ten odnosi wyłącznie do Jezusa. Już samo to określenie odróżnia Syna od Ojca i podkreśla wyjątkową relację, jaka między nimi zachodzi.

Na uwagę zasługuje również zwrot „który jest na łonie Ojca” (J 1:18). W języku biblijnym oznacza on najgłębszą więź, bliskość i miłość łączącą Ojca z Synem. Jednocześnie ukazuje dwie odrębne osoby pozostające we wzajemnej relacji. Jan nie opisuje tutaj równości Ojca i Syna, lecz wyjątkową więź, dzięki której Syn doskonale objawia swojego Ojca.

Prorok jak Mojżesz

Dalszy kontekst Ewangelii Jana również ukazuje wyraźne rozróżnienie pomiędzy Bogiem Ojcem a Jego Synem. W Jana 1:17 (BW) czytamy:

„Zakon bowiem został nadany przez Mojżesza, łaska zaś i prawda stała się przez Jezusa Chrystusa.”

Werset ten przedstawia dwa wielkie Boże dary przekazane ludziom za pośrednictwem dwóch różnych osób. Bóg dał Izraelowi Prawo przez Mojżesza, natomiast łaskę i prawdę objawił przez Jezusa Chrystusa.

Czy można wyobrazić sobie, aby Bóg Wszechmocny był przedstawiony jako ktoś odgrywający rolę podobną do Mojżesza? Biblia konsekwentnie ukazuje zarówno Mojżesza, jak i Jezusa jako pośredników, przez których Bóg realizuje swój plan wobec ludzi.

Potwierdzają to również inne fragmenty Pisma Świętego:

„To jest ten Mojżesz, który powiedział synom Izraela: Proroka jak ja wzbudzi wam Pan spośród braci waszych.” Dzieje Apostolskie 7:37 (BW)

„I śpiewali pieśń Mojżesza, sługi Bożego, i pieśń Baranka, mówiąc: Wielkie i dziwne są dzieła twoje, Panie, Boże Wszechmogący; sprawiedliwe są drogi twoje, Królu narodów;” Objawienie 15:3 (BW)

„Wiernego temu, który go ustanowił, jak i Mojżesz był wierny w całym domu Bożym. ” Hebrajczyków 3:2 (BW)

Porównanie Jezusa do Mojżesza nie umniejsza Jego wyjątkowej roli, lecz ukazuje sposób działania Boga. Tak jak Mojżesz był pośrednikiem Przymierza Zakonu, tak Jezus stał się Pośrednikiem Nowego Przymierza, posłanym przez Boga, aby objawić ludziom Jego wolę i przynieść zbawienie.

Podsumowanie

Na zakończenie warto podkreślić, że jeśli nauka o Trójcy miałaby stanowić biblijną definicję Boga, należałoby oczekiwać choć jednego wersetu stwierdzającego wprost, że Bóg jest jedną istotą w trzech osobach. Takiego opisu nie znajdujemy jednak nigdzie w Piśmie Świętym. Nie wynika również taki wniosek z Jana 1:1.

Apostoł Paweł przestrzega natomiast w 1 Liście do Koryntian 4:6 (BW):

„A ja odniosłem to do siebie samego i do Apollosa przez wzgląd na was, bracia, abyście na nas się nauczyli nie rozumieć więcej ponad to, co napisano…”

Zasada ta zachęca, aby budować swoje poglądy na wyraźnych wypowiedziach Pisma, a nie na domysłach czy filozoficznych spekulacjach.

Interpretując Jana 1:1, warto również pamiętać, że ewangelista Jan wyrósł w środowisku żydowskim i posługiwał się pojęciami znanymi swoim rodakom. Jeżeli szukać tła dla użytego przez niego określenia „Słowo” (Logos), to znacznie bliżej mu do aramejskich targumów i występującej w nich Memry niż do filozoficznych koncepcji Logosu rozwijanych przez Filona z Aleksandrii.

Nieprzypadkowo także wielu unitarian rozumiało Jana 1:1 właśnie w tym duchu. Uważali oni, że „Słowo” oznacza Boży wyraz, zamysł lub objawioną wolę, która w pełni urzeczywistniła się w Jezusie Chrystusie, a nie odrębną osobę istniejącą obok Boga od wieczności. Takie odczytanie zachowuje zarówno monoteizm nauczany w całym Piśmie Świętym, jak i spójność z dalszym kontekstem Ewangelii Jana.

Artykuł uaktualniono 5.08.2026 r.