Kto został objawiony w ciele?

W 1 Liście do Tymoteusza 3:16 znajdujemy jeden z często dyskutowanych tekstów chrystologicznych Nowego Testamentu. Co jest tego powodem? W części przekładów — zwłaszcza opartych na Textus Receptus — werset ten mówi o objawieniu się Boga w ciele (gr. θεὸς ἐφανερώθη ἐν σαρκί).

Zobaczmy, jak Biblia Gdańska oddaje ten fragment:

„A zaprawdę wielka jest tajemnica pobożności, że Bóg objawiony jest w ciele, usprawiedliwiony jest w duchu, widziany jest od Aniołów, kazany jest poganom, uwierzono mu na świecie, wzięty jest w górę do chwały.” (BG)

Większość współczesnych przekładów tłumaczy  ten tekst jednak inaczej:

„Bo z całą oczywistością ujawnia się wielka tajemnica pobożności: Objawił się nam jako człowiek, Duch go potwierdził, ukazał się aniołom, ogłoszony został narodom, świat w Niego wierzy, do nieba został wzięty w chwale.” (BP v.1.6)

„… Ten, który objawił się w ciele…” (BT)

„… Ten, który objawił się w ciele…” (BW)

„… Oto Ten, który przyszedł na świat jako zwykły człowiek…” (BWP)

Jak łatwo zauważyć, różnica dotyczy  słowa „Bóg” (gr. θεός) pojawiającego się w przekładach idących za Textus Receptus, lub  „ten” (gr. ὅς) idących za Nestle-Aland.

Warto wyjaśnić, że zarówno Textus Receptus, jak i tekst Nestle–Alanda są greckimi wydaniami Nowego Testamentu stanowiącymi podstawę dalszych tłumaczeń na języki narodowe.

Textus Receptus opierał się głównie na późniejszych rękopisach bizantyjskich dostępnych w XVI wieku. W czasach jego powstania nie znano jeszcze wielu starszych manuskryptów odkrytych później. Z kolei tekst Nestle–Alanda bazuje na szerszym materiale rękopiśmiennym, obejmującym także znacznie wcześniejsze świadectwa tekstowe, i jest regularnie aktualizowany zgodnie z rozwojem krytyki tekstu.

Dlatego obecnie większość współczesnych przekładów Nowego Testamentu korzysta właśnie z tekstu krytycznego Nestle–Alanda, a nie z Textus Receptus. Wyjątek stanowią przede wszystkim Biblia Gdańska oraz przekłady wywodzące się z jej tradycji.

Który tekst jest poprawny?

Wielu badaczy uważa, że pierwotny tekst 1 Tymoteusza 3:16 zawierał zaimek „który” (ὅς), a nie słowo „Bóg” (θεός). Jednym z powodów jest podobieństwo zapisu skrótów używanych w starożytnych manuskryptach. W greckich rękopisach stosowano tzw. nomina sacra — święte skróty. Niewielka zmiana kreski lub litery mogła sprawić, że:

• ΟΣ (hos — „który”)

zostało odczytane jako

• ΘΣ (theos — „Bóg”).

Z tego powodu część uczonych uważa, że późniejsi kopiści mogli — świadomie lub nieświadomie — zmienić pierwotne „który” na „Bóg”.

Najstarszym z rękopisów z wersją „Bóg” (θεός) w 1 Tymoteusza 3:16 jest Kodeks Athous Lavrensis datowany na koniec IX wieku. Nie znajdziemy natomiast zwrotu „Bóg objawiony w ciele” w żadnym z manuskryptów sprzed ósmego wieku. Nie mówimy oczywiście o tych, w których naukowcy odkryli próby fałszerstwa, o czym możemy przeczytać, chociażby w Wikipedii pod hasłem „Bóg objawiony w ciele„.

„Kodeks Synajski został poprawiony przez korektora e w XII wieku. Tekst Kodeksu Aleksandryjskiego, Efrema i Kodeksu z Clermont również był modyfikowany przez korektorów. Zmiana ta uzgadniała tekst starożytnych rękopisów z tekstem normatywnym i była motywowana przesłankami natury dogmatycznej – Bóg dokonał inkarnacji.

Wariant θεός ἐφανερώθη mógł powstać przez przypadek, gdy ΟΣ błędnie zostało odczytane jako ΘΣ, tj. jako skrót od θεός (patrz nomina sacra). Mogła to być jednak także zmiana dokonana w pełni świadomie, mająca na celu dostarczenie rzeczownika dla sześciu następujących czasowników i tym samym motywowana potrzebami ortografii. Zdaniem Metzgera zachodzi też niewielkie prawdopodobieństwo, że zmiana była motywowana pobudkami natury dogmatycznej. […]

Wettstein, duchowny i teolog z Bazylei, podczas studiowania Kodeksu Aleksandryjskiego zauważył, że ligatura nad literami theta i sigma nadpisana została innym atramentem i inną ręką. Ponadto pozioma kreska wewnątrz litery theta nie była częścią tej litery, lecz plamką przebijającą się z drugiej strony karty pergaminu. Oznacza to, że w tym miejscu rękopisu Chrystus nie został nazwany Bogiem.”

Jak z tego tekstu wynika mamy tu do czynienia z nieuprawnioną korektą tekstu — by nie powiedzieć — zamierzonym fałszerstwem.

W trynitarnej koncepcji zwrot: „Bóg objawiony w ciele”, wpisuje się dobrze w dogmat o Trójcy Świętej. Problem w tym, że takiego zwrotu Pismo Święte nie zawiera.

Co mówi kontekst?

Warto również zwrócić uwagę na wewnętrzne świadectwo przemawiające za użyciem zaimka „Ten” („który”) zamiast słowa „Bóg”. Przeczytajmy ten fragment w przekładzie NBG i zastanówmy się nad jego sensem oraz logiką użycia słowa „Bóg”:

„Oczywiście, wielka jest tajemnica pobożności: Bóg został objawiony w cielesnej naturze, został uznany za sprawiedliwego w Duchu, został ukazany aniołom, został ogłoszony wśród pogan, dał ludziom na świecie uwierzyć, został wzięty do góry w chwale.”

Przy takim tłumaczeniu pojawiają się pewne pytania wynikające z samego kontekstu.

Czy można powiedzieć o Bogu, że został „uznany za sprawiedliwego” lub „usprawiedliwiony w duchu”? Kto niby miałby Boga uznać za sprawiedliwego?

Podobnie zastanawia wyrażenie: „został ukazany aniołom”. Czy Bóg ukazał się aniołom, z którymi od ich stworzenia przebywa w niebie?

Jeśli chodzi o Chrystusa objawionego w ciele, sens wydaje się jasny — Syn Boży po zmartwychwstaniu był oglądany przez aniołów, którzy towarzyszyli wydarzeniom związanym z Jego ziemską misją. Trudniej jednak zrozumieć ten zwrot, jeśli odnosi się go bezpośrednio do Boga, który od początku istnieje w obecności aniołów.

Jeszcze bardziej zastanawia końcowe stwierdzenie: „został wzięty do chwały” lub „wzięty w chwale”. Kto miałby wziąć Boga do chwały? Czy Bóg nie posiadał jej odwiecznie? W przypadku Chrystusa słowa te harmonizują z opisem Jego wniebowstąpienia i wywyższenia po zakończeniu ziemskiej misji.

Tak więc użycie słowa „Bóg” przez niektórych tłumaczy, nie współgra z kontekstem i burzy wewnętrzne świadectwo samego tekstu.

Próby dostosowywania tekstu do doktryny

Nie jest to jedyny przypadek, w którym pojawiają się zarzuty dotyczące dodania do tekstu biblijnego treści nieobecnych w najstarszych świadectwach.

Klasycznym przykładem często przywoływanym w dyskusjach jest 1 Jana 5:7, który w przekładzie ks. Wujka, opartym na Textus Receptus, brzmi:

„Albowiem trzej są, którzy świadectwo dają na niebie: Ojciec, Słowo i Duch Święty, a ci trzej jedno są.” 

Jest to tzw. Comma Johanneum. W niektórych dawnych przekładach fragment ten występuje jako część tekstu głównego. W tłumaczeniu Nowego Testamentu ks. Eugeniusza Dąbrowskiego (wyd. Księgarnia św. Wojciecha, wyd. XIII, 1966) zastosowano nawet bardziej interpretacyjne sformułowanie, które odnosi ten fragment do „Trójcy”.

„Trójca wydaje świadectwo na niebie!”

Jednak współczesna krytyka tekstu wskazuje, że słowa te nie występują w najstarszych greckich rękopisach i są nieobecne w najwcześniejszych świadectwach tekstowych. Zwraca na to uwagę także przypis w nowszych wydaniach katolickiej Biblii Tysiąclecia:

„Słów tych (tzw. Comma Johanneum) brak w najstarszych rękopisach gr. i w najstarszych przekładach. Nie spotykamy ich również w ważniejszych kodeksach Wulgaty. Prawdopodobnie stanowiły one marginesową glosę, później w niektórych kodeksach włączoną do tekstu.”

Dlatego większość współczesnych wydań krytycznych greckiego Nowego Testamentu pomija ten fragment jako późniejszy dodatek do tekstu. Szerzej o tej manipulacji piszemy w artykule „Ci trzej są jednym”.

Pokazuje ten przykład, jak na siłę chciano „dostosować” tekst Pisma do głoszonej trynitarnej doktryny.