Proskyneō Jezusowi

Temat czczenia Jezusa dokładnie omawiamy w odrębnym artykule: Czy Jezusowi należy oddawać cześć? Wyjaśniamy w nim między innymi werset z Ewangelii Jana 5:23 (KUL):

„aby wszyscy oddawali cześć Synowi, tak jak oddają cześć Ojcu. Kto nie czci Syna, ten nie czci i Ojca, który Go posłał.”

W omawianym wersecie większość tłumaczy oddaje greckie słowo τιμῶσιν (timaō) jako „czcić” lub „okazywać cześć”. Nie ulega wątpliwości, że zarówno ten, jak i inne fragmenty Pisma wskazują, iż Jezusowi należy okazywać szacunek i cześć.

Spór pojawia się jednak przy pytaniu, czy cześć oddawana Synowi musi być identyczna z czcią oddawaną Ojcu pod każdym względem. Niektórzy wskazują, że skoro to samo słowo timaō zostało użyte także w odniesieniu do czci okazywanej ojcu i matce (np. „Czcij ojca swego i matkę swoją”), samo użycie tego terminu nie przesądza automatycznie o pełnej równości osób, których dotyczy.

W tym artykule chcemy jednak zwrócić uwagę na inne greckie słowo — προσκυνέω (proskyneō). To właśnie ono często staje się przedmiotem dyskusji dotyczącej oddawania Jezusowi czci równej Ojcu.

Słowo proskyneō występuje wobec Jezusa siedemnaście razy w Nowym Testamencie. Dla przykładu znajdujemy go w Ewangelii Mateusza 28:17 (BW):

„A gdy go ujrzeli, oddali mu pokłon, lecz niektórzy powątpiewali.”

Kluczowe pytanie brzmi: czy samo użycie słowa proskyneō wobec Jezusa oznacza oddawanie Mu czci należnej wyłącznie Bogu?

Jak tłumaczą to słowo, różni bibliści?

W poniższych przekładach oddano „proskyneō” jako:

• „oddali mu pokłon” – NBG, UBG, NT-WP
• „oddali głęboki pokłon” – KUL
• „upadli przed nim na kolana” – Brandstaetter
• „upadli przed nim” – Biblia Nazaretańska
• „upadli na ziemię” – BWP
• „złożyli mu hołd” – KOW
• „oddali Mu hołd” – Edycja św. Pawła
• „złożyli hołd” – PNŚ
• „złożyli Mu pokłon” – BP
• „pokłonili Mu się” – EIB, BG
• „pokłonili się” – Wujek

Poniżej znajdują się wszystkie wystąpienia proskyneō w greckim tekście Nowego Testamentu. Pogrubiono wersety odnoszące się do Jezusa:

• Mateusza 2:2, 2:8, 2:11, 4:9, 4:10, 8:2, 9:18, 14:33, 15:25, 18:26, 20:20, 28:9, 28:17
• Marka 5:6, 15:19
• Łukasza 4:7, 4:8, 24:52
• Jana 4:20, 4:21, 4:22, 4:22, 4:23, 4:23, 4:23, 4:24, 4:24, 9:38, 12:20
• Dzieje Apostolskie 7:43, 8:27, 10:25, 24:11
• 1 Kor. 14:25
• Hebrajczyków 1:6, 11:21
• Objawienie 3:9, 4:10, 5:14, 7:11, 9:20, 11:1, 11:16, 13:4, 13:4, 13:8, 13:12, 13:15, 14:7, 14:9, 14:11, 15:4, 16:2, 19:4, 19:10, 19:10, 19:20, 20:4, 22:8, 22:9

Już sam przegląd tłumaczeń pokazuje, że proskyneō ma szerszy zakres znaczeniowy niż jedynie „oddawać boską cześć”. Słowo to może oznaczać: pokłon, hołd, padnięcie na twarz, wyrażenie szacunku lub akt uwielbienia — a jego dokładne znaczenie zależy od kontekstu.

Jest to istotne, ponieważ proskyneō nie odnosi się wyłącznie do Boga czy Chrystusa. W Nowym Testamencie bywa używane także wobec ludzi, aniołów czy innych obiektów czci. Samo wystąpienie tego słowa nie rozstrzyga więc automatycznie, czy dana osoba jest Bogiem. Decydujący pozostaje zawsze kontekst danego fragmentu.

Hebrajskie  šāḥāh a greckie proskyneō

Podstawowym znaczeniem hebrajskiego słowa šāḥāh (שָׁחָה) oraz odpowiadającego mu greckiego słowa proskyneō (προσκυνέω) jest „pochylić się”, „upaść na twarz”, „oddać pokłon”. Sam gest nie określa jeszcze automatycznie jego religijnego znaczenia — o tym decyduje kontekst oraz osoba, wobec której jest wykonywany.

W czasach biblijnych, gdy ktoś upadał przed królem lub innym dostojnikiem, zwykle chodziło o okazanie szacunku, uznania czy przedstawienie prośby, a nie o akt religijnego uwielbienia. Nie oznacza to jednak, że proskyneō nie może oznaczać oddawania czci religijnej.

Kiedy obiektem takiego działania jest Bóg, naturalnym znaczeniem staje się oddawanie czci lub uwielbienie, szczególnie w kontekstach modlitwy czy kultu.

Zwróćmy uwagę na 1 Kronik 29:20 (BWP), gdzie można dostrzec różne odcienie znaczeniowe tego samego działania w zależności od osoby, wobec której jest ono wykonywane:

„Do całego zaś zgromadzenia Dawid powiedział: Błogosławcie Jahwe, waszego Boga. I wszyscy błogosławili Jahwe, Boga ich ojców. Skłonili się i padli na oblicza przed Jahwe i przed królem.”

Lud oddał pokłon zarówno JHWH, jak i królowi. Nie ulega jednak wątpliwości, że Bóg otrzymał religijne uwielbienie, podczas gdy Dawidowi okazano głęboki szacunek i uznanie dla jego pozycji, a nie taki sam rodzaj czci, jaki należy się Bogu.

Okazywanie takiego szacunku dostrzegamy w 1 Księdze Królów 2:19 (BWP). Wyjaśnię, że termin aramejski ma podobny zakres znaczeniowy (zob. Dan 2:46).

„I poszła Batszeba do króla Salomona, żeby mu przedstawić prośbę Adoniasza. Król wstał, by wyjść jej naprzeciw, i skłonił się jej nisko. Potem usiadł na tronie, kazał postawić drugi tron dla matki króla. Usiadła po prawej stronie.”

Tak więc tłumacz może oddawać te czasowniki słowem „wielbić”, kiedy obiektem jest Bóg, ale kiedy obiektem jest stworzenie, użyje zapewne zwrotu „złożyć hołd” lub jakiegoś podobnego określenia. Czytelnik wiedzący o tym, że w tym miejscu jest słowo proskyneō, sam może zadecydować, jakie znaczenie ma dana czynność.

W przypadku Mateusza 28:17 (i innych wersetów, gdzie proskyneō kierowane jest do Jezusa) część przekładów pod wpływem doktryny o Trójcy używa słowa „uwielbili Go”. Tymczasem Objawienie 3:9 (BW) jest wyraźnym przykładem użycia proskyneō w całkiem innym znaczeniu.

„Oto sprawię, że ci z synagogi szatana, którzy podają się za Żydów, a nimi nie są, lecz kłamią, oto sprawię, że będą musieli przyjść i pokłonić się tobie (proskyneō) do nóg, i poznają, że Ja ciebie umiłowałem.”

Nikt nie wnioskuje z tego, że wierni mają otrzymać cześć należną Bogu.

Nie jest więc dobrą metodą interpretacyjną skupianie się wyłącznie na tych miejscach, gdzie proskyneō odnosi się do Boga, przy jednoczesnym pomijaniu licznych przykładów, gdzie ten sam termin oznacza zwykły pokłon, okazanie szacunku. Ostateczne znaczenie nie wynika z samego słowa, lecz z jego użycia w konkretnym kontekście.

Oddawanie pokłonu w Starym Testamencie

Warto sprawdzić, w jakim kontekście i okolicznościach słowo proskyneō występowało w Septuagincie tłumaczonej z hebrajskiego na język grecki.
Czy rzeczywiście dotyczy tylko czci oddawanej dla Boga?

Zwróćmy uwagę na Księgę Rodzaju 33:3-7 (BW), gdzie czterokrotnie jest użyte προσεκυνησαν (LXX) podczas spotkania Jakuba z Ezawem.

„Sam natomiast poszedł przed nimi i pokłonił się (προσεκυνησαν) siedem razy aż do ziemi, zanim zbliżył się do brata swego.
Ezaw wybiegł naprzeciw niego, objął go, rzucił mu się na szyję i ucałował go; i rozpłakali się.
A gdy Ezaw podniósł oczy i ujrzał żony i dzieci, rzekł: A ci kim są dla ciebie? Odpowiedział: To dzieci, którymi Bóg łaskawie obdarzył sługę twego.
Potem przybliżyły się służące z dziećmi swymi i pokłoniły się (προσεκυνησαν).
Przybliżyła się też Lea z dziećmi swymi i pokłoniły się (προσεκυνησαν), potem przybliżył się Józef i Rachela i pokłonili się (προσεκυνησαν).”

W książce „Od trynitarianizmu do biblijnego monoteizmu” Bentley C.F. Chan, zauważa

„Na starożytnym Bliskim Wschodzie klęczenie lub kłanianie się było powszechnym gestem czci lub uprzejmości i nie było samo w sobie rozumiane jako kult Boży. Widzimy to nie tylko w NT, ale także w LXX, greckim tłumaczeniu Biblii hebrajskiej. Aby podać dwa przykłady, Abraham ukłonił się przed Hetytami (Rdz 23:12), a Dawid ukłonił się przed Saulem (1 Sam.24: 8; v.9 w LXX). W LXX tych dwóch wersów proskyneō jest słowem, które jest używane. Stąd błędne jest stwierdzenie, że Jezus jest Bogiem wyłącznie dzięki temu, że jest adresatem proskyneō.”

Poniżej te dwa fragmenty według przekładu Biblii Warszawskiej:

„Wtedy pokłonił się Abraham przed ludem tego kraju” (Rodzaju 23:12).

„Potem wstał również Dawid i wyszedłszy z jaskini, wołał za Saulem: Panie mój, królu! A gdy Saul obejrzał się poza siebie, Dawid padł twarzą ku ziemi i oddał mu pokłon.” (1 Samuela 24:9).

Jak wynika z tych wersetów pokłonienie się, a nawet upadnięcie na twarz nie było w ówczesnej kulturze traktowanie jako bałwochwalstwo!

Co mówią słowniki na temat proskyneō

Zwróćmy uwagę, jak słowniki i leksykony opisują znaczenie tego greckiego słowa.

Poniżej znajduje się hasło proskyneō ze słownika Stronga (nr 4352): „złożyć pokłon (pierwotnie: przesyłając pocałunek dłonią), oddać cześć poprzez padnięcie na twarz na powitanie, złożyć hołd”.
Jak widzimy, podstawowa idea tego słowa związana jest z gestem oddania szacunku, pokłonu lub hołdu. Samo słowo nie oznacza automatycznie religijnego uwielbienia.

Dwa często cytowane leksykony grecko-angielskie — BDAG oraz Thayer — również wskazują na szerszy zakres znaczeniowy tego terminu.

Leksykon BDAG jako definicje proskyneō podaje między innymi: wyrażać w postawie lub geście całkowitą zależność lub podporządkowanie się wysokiemu autorytetowi, upaść i czcić czy wykonywać pokłony.

Natomiast leksykon Thayera wymienia następujące znaczenia:

• pocałować rękę w kierunku kogoś na znak szacunku,
• paść na kolana i dotknąć ziemi czołem jako wyraz głębokiej czci,
• klęknąć lub oddać pokłon w celu wyrażenia szacunku, lub przedstawienia prośby,
• używane jest w odniesieniu do:
  a) hołdu oddawanego ludziom o wyższej pozycji,
  b) hołdu oddawanego Bogu, uwielbionemu Chrystusowi, istotom niebiańskim czy nawet fałszywym obiektom kultu.

W obu leksykonach widzimy więc, że zasadniczą ideą proskyneō jest gest uniżenia się, pokłonu lub oddania szacunku. To kontekst oraz odbiorca czynności określają, czy chodzi jedynie o hołd i uznanie autorytetu, czy też o religijne uwielbienie.

Tak więc znaczenie proskyneō jest zwykle regulowane przez obiekt, wobec którego czynność jest wykonywana, oraz przez szerszy kontekst danego fragmentu. Samo użycie tego słowa nie stanowi jeszcze dowodu na boskość osoby, do której jest skierowane. „Klękanie przed kimś” lub „oddawanie pokłonu” nie musi automatycznie oznaczać oddawania czci należnej wyłącznie Bogu.

Interesującym przykładem jest Ewangelia Jana. Jan, którego pisma zawierają proskyneō około 35 razy (licząc również Apokalipsę), w samej Ewangelii używa tego słowa wobec Jezusa tylko jeden raz — w Jana 9:38. Ma to miejsce po uzdrowieniu niewidomego człowieka:

„A on powiedział: Wierzę, Panie! I oddał mu pokłon.”

Warto zauważyć, że chwilę wcześniej uzdrowiony wyznał wiarę w Jezusa jako „Syna Człowieczego”, a nie złożył wyraźnego wyznania, że Jezus jest Bogiem.

Podsumowanie

Należy wyjaśnić, że uważamy, iż Jezus zasługuje na szacunek należny Mu jako Mesjaszowi, Synowi Bożemu i ustanowionemu przez Boga Królowi. Celem tego artykułu nie jest więc umniejszanie roli Jezusa ani podważanie wyjątkowej pozycji, jaką otrzymał od Ojca.

Powstaje jednak pytanie, czy oddanie Mu pokłonu oznaczało uznanie Go za równego Ojcu?
Zwróćmy uwagę na przykład z Mateusza 20:20-23 (BW), gdzie użyto wobec Jezusa słowa (proskyneō).

„Wtedy przystąpiła do niego matka synów Zebedeuszowych z synami swoimi, złożyła mu pokłon (proskyneo) i prosiła go o coś.
A On jej rzekł: Czego chcesz? Rzecze mu: Powiedz, aby ci dwaj synowie moi zasiedli jeden po prawicy, a drugi po lewicy twojej w Królestwie twoim.
A Jezus, odpowiadając, rzekł: Nie wiecie, o co prosicie. Czy możecie pić kielich, który ja pić będę? Mówią mu: Możemy. Mówi im; Kielich mój pić będziecie, ale zasiąść po prawicy mojej czy po lewicy – nie moja to rzecz, lecz Ojca mego, który da to tym, którym zostało przez niego przygotowane.”

Jak widzimy, sam Jezus jasno wyjaśnia różnicę pomiędzy sobą a Ojcem. Gdyby odebrał tu cześć należną Bogu od matki synów Zebedeusza, to nie powiedziałby po chwili: „nie moja to rzecz, lecz Ojca mego, który da to tym, którym zostało przez niego przygotowane”.

Powstaje również pytanie, czy osoby obserwujące takie sytuacje rozumiały proskyneō wobec Jezusa jako wyznanie wiary w Jego boskość? Zobaczmy Mateusza 9:18 (BW):

„Kiedy jeszcze to mówił, oto zjawił się pewien przełożony [synagogi] i padając Mu do nóg (proskyneō), powiedział: Przed chwilą umarła moja córka. Ale przyjdź, połóż na nią Twą rękę, a będzie żyła.”

Czy przełożony synagogi, uznał Jezusa za Boga JHWH czy raczej obiecanego przez Boga Mesjasza posiadającego szczególną moc i autorytet? Gdyby obserwatorzy odebraliby to za akt uwielbienia należny Bogu, czy nie wniesiono by zarzutów względem Jezusa?

Niewiasta kananejska jak czytamy w Mateusza 15:25 (BW), również  „… oddała Mu głęboki pokłon (proskyneō)”, prosząc o uzdrowienie córki. Podobnie podchodzili do proskyneō uczniowie Jezusa.

W Ewangelii Mateusza 14:33 (BW) czytamy:

„Ci zaś, którzy byli w łodzi, upadli przed Nim (proskyneō), mówiąc: Ty naprawdę jesteś Synem Bożym!”

Warto zauważyć, że wyznanie uczniów brzmi: „Ty jesteś Synem Bożym”, a nie: „Ty jesteś Bogiem Wszechmogącym”. Sam tekst łączy więc pokłon z szacunkiem dla Jezusa jako Syna Bożego i Mesjasza.

Oczywiście zwolennicy trynitaryzmu interpretują niektóre z omówionych tu fragmentów odmiennie. Celem niniejszego opracowania było jedynie wykazanie, że samo użycie słowa proskyneō nie stanowi automatycznie rozstrzygającego argumentu w kwestii natury Jezusa.