Czy Elohim znaczy Bogowie?

Czy powoływanie się na słowo Elohim — mające w Biblii formę liczby mnogiej — może stanowić dowód na to, że Bóg jest Trójcą?

Wyraz Elohim pojawia się już w pierwszym zdaniu Biblii:

„Bereszit bara Elohim…” — „Na początku stworzył Bóg…” (Rodzaju 1:1).

Jak wspomniano w artykule (dotyczącym Rodzaju 1:26 i słów „uczyńmy”), zarówno katoliccy, jak i protestanccy bibliści nie uznają tego fragmentu za dowód na wieloosobową naturę Boga. Argument oparty wyłącznie na liczbie mnogiej słowa Elohim jest w literaturze biblijnej powszechnie odrzucany jako uzasadnienie nauki o Trójcy. Dlaczego?

Kluczowe znaczenie ma tu gramatyka zdania. Choć rzeczownik Elohim ma formę liczby mnogiej, to występujący przy nim czasownik bara („stworzył”) jest w liczbie pojedynczej. W języku hebrajskim to właśnie forma czasownika określa liczbę podmiotu. Gdyby Elohim było w tym miejscu rozumiane jako podmiot liczby mnogiej, zdanie brzmiałoby bar’u elohim („oni stworzyli”), a nie bara Elohim („on stworzył”).

W języku hebrajskim rzeczownik w liczbie mnogiej rozpoznaje się zwykle po trzech elementach. Po pierwsze posiada on charakterystyczną końcówkę liczby mnogiej (-im). Po drugie czasownik odnoszący się do tego rzeczownika występuje w liczbie mnogiej. I po trzecie, także przymiotniki określające ten rzeczownik przyjmują formę liczby mnogiej.

W przypadku słowa Elohim używanego w odniesieniu do Boga warunki te nie są spełnione. Czasowniki oraz przymiotniki odnoszące się do Elohim występują konsekwentnie w liczbie pojedynczej. Oznacza to, że termin ten funkcjonuje jako forma formalnie mnoga, lecz znaczeniowo pojedyncza — podobnie jak inne hebrajskie rzeczowniki zbiorowe.

W konsekwencji powoływanie się na liczbę mnogą słowa Elohim jako dowód na istnienie Trójcy nie znajduje oparcia w hebrajskiej gramatyce ani w składni tekstu biblijnego. Argument ten opiera się raczej na powierzchownym odczytaniu formy słowa niż na rzeczywistej analizie języka oryginału.

Dlaczego użyto liczby mnogiej?

Wielu gramatyków wyjaśnia formę Elohim jako tzw. pluralis maiestatis (liczbę mnogą majestatu), wskazującą na wielkość i majestat Boga. Inni badacze mówią raczej o pluralis excellentiae lub pluralis intensivus, czyli liczbie mnogiej podkreślającej pełnię mocy i doskonałości.
Niezależnie jednak od przyjętej nazwy, uczeni są zgodni, że forma ta nie wskazuje na wielość osób w Bogu, lecz jest szczególną cechą hebrajskiego stylu religijnego.

W książce „Prehistoria biblijna” wydanej przez Papieski Wydział Teologiczny, na stronie 11 można znaleźć następujące wyjaśnienie tego zjawiska.

Podobnie w Smith’s Bible Dictionary (s. 505) pod hasłem „Boże imię” czytamy:

„Użycie formy mnogiej w znaczeniu pojedynczym nie jest wyjątkowe dla Izraela. Podobne formy pojawiają się w przedizraelskich tekstach babilońskich i kananejskich, w których wyznawcy pragnęli wywyższyć szczególne bóstwo ponad inne. Forma ta została nazwana ‘liczbą mnogą majestatu’ lub ‘liczbą mnogą intensywności’, ponieważ sugeruje, że cała pełnia boskości skupiona jest w jednym bogu. Elohim jest najczęściej używanym słowem na określenie Boga w Tanachu, co dobrze ilustruje tę ideę.”

Trudno przypuszczać, aby sami Izraelici rozumieli słowo Elohim jako oznaczenie wielość bóstw. Jak już wspomniano wcześniej, wszystkie elementy zdania odnoszące się do Elohim — w tym czasowniki, zaimki osobowe oraz zaimki dzierżawcze — występują konsekwentnie w liczbie pojedynczej.

Podobne wyjaśnienie podaje również Słownik Biblijny (1989, Księgarnia Św. Jacka). Pod hasłem „El” o. Hugolin Langkammer OFM pisze:

„W Starym Testamencie najczęściej stosowano El w liczbie mnogiej — Elohim (występuje ponad 2000 razy). Elohim w połączeniu z czasownikiem w liczbie pojedynczej, mimo formy liczby mnogiej, posiada znaczenie jednostkowe i określa osobowy charakter Boga Izraela, stojącego ponad wszystkimi bożkami, które nie posiadają ani mocy, ani życia.”

Istotnym argumentem jest również to, że forma Elohim bywa używana w Biblii także w odniesieniu do pogańskich bóstw, choć kontekst wskazuje na jednego konkretnego boga. Sam fakt wystąpienia formy liczby mnogiej nie oznacza więc automatycznie wielości osób, lecz jest elementem semickiej stylistyki religijnej.

W świetle tych danych gramatycznych i historycznych odwoływanie się do liczby mnogiej słowa Elohim jako dowodu na doktrynę Trójcy nie znajduje solidnego oparcia ani w języku hebrajskim, ani w sposobie, w jaki termin ten był rozumiany przez autorów biblijnych.

Elohim użyte wobec obcych bogów

Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że słowo Elohim w Biblii nie jest używane wyłącznie w odniesieniu do Boga Izraela. Pojawia się ono również w kontekście obcych bóstw pogańskich, które w rzeczywistości traktowano jako pojedyncze bóstwa.

Wystarczy zwrócić uwagę na wypowiedź z Księgi Sędziów 11:24. W przekładzie Biblii Tysiąclecia czytamy:

„Czyż nie posiadasz tego wszystkiego, co Kemosz, bóg [Elohim] twój, pozwolił ci posiąść? Tak samo i my posiadamy wszystko, co Pan, Bóg nasz, pozwolił nam posiąść!”

Użycie słowa Elohim w Sędziów 11:24

Podobną sytuację znajdujemy w Księdze Sędziów 16:23:

„Władcy filistyńscy zebrali się, aby na cześć swego boga [Elohim] Dagona złożyć wielkie ofiary. Oddawali się radości i mówili: Oto bóg nasz wydał w nasze ręce Samsona, naszego wroga.”

W obu tych przypadkach słowo Elohim odnosi się do jednego konkretnego bóstwa, a nie do wielu bogów. Kontekst nie pozostawia wątpliwości, że chodzi o pojedyncze, choć pogańskie, bóstwo czczone przez dany lud.

Podobne użycie słowa Elohim w odniesieniu do obcych bogów można znaleźć również w innych miejscach Biblii:

• Baal — Sędziów 6:31
• Kemosz — Sędziów 11:24
• Dagon — Sędziów 16:23
• Milkom — 1 Królewska 11:33
• Asztarte — 1 Królewska 11:5
• Belzebub — 2 Królewska 1:2

Jeśli więc ktoś twierdzi, że Elohim zawsze oznacza „bogów” w sensie liczby mnogiej, pojawia się zasadnicze pytanie: dlaczego tym samym słowem określono również pojedyncze bóstwa, takie jak Baal, Kemosz czy Dagon? Sam fakt występowania formy mnogiej nie oznacza więc automatycznie wielości osób.

Jeszcze bardziej wymowny jest fragment z Księgi Wyjścia 7:1, gdzie słowo elohim zostało użyte w odniesieniu do człowieka — Mojżesza:

„I rzekł Pan do Mojżesza: Oto ustanawiam cię bogiem [elohim] dla faraona, a brat twój Aaron będzie twoim prorokiem.”

W tym przypadku elohim nie oznacza ani wielu bogów, ani nawet boskiej natury Mojżesza. Wyraża raczej autorytet i reprezentację Bożej władzy wobec faraona.

Przykład ten jasno pokazuje, że to kontekst określa znaczenie słowa Elohim. Nie można więc mechanicznie interpretować go jako liczby mnogiej oznaczającej wielu bogów lub wiele osób w Bogu.

Inne wyrazy w liczbie mnogiej

W Smith’s Bible Dictionary (s. 220) czytamy:

„Forma mnoga Elohim wywołała wiele dyskusji. Fantastyczny pomysł, że odnosi się ona do trójcy osób w Bóstwie, nie znajduje obecnie poparcia wśród uczonych. Jest to to, co gramatycy nazywają ‘liczbą mnogą majestatu’, lub forma wskazująca na pełnię boskiej mocy — sumę mocy okazywanej przez Boga.”

Warto zauważyć, że tak zwana „liczba mnoga majestatu” nie dotyczy wyłącznie słowa Elohim. W języku hebrajskim istnieje wiele wyrazów, które mają znaczenie pojedyncze, choć występują w formie liczby mnogiej. Przykładem może być chajim — „życie” czy panim — „oblicze”.

Istnieją również wyrazy, które mają zarówno formę liczby pojedynczej, jak i mnogiej, lecz forma mnoga może odnosić się do jednej osoby. Dobrym przykładem jest słowo adon („pan”), którego liczba mnoga adonim bywa używana, także w odniesieniu do pojedynczego władcy. W Księdze Izajasza 19:4 (BT II) czytamy:

„Wydam Egipcjan w ręce srogiego pana; okrutny król będzie nimi władał — wyrocznia Pana, Jahwe Zastępów.”

Choć mowa jest o jednym władcy, w tekście hebrajskim występuje forma adonim (liczba mnoga), a nie adon. Użyto jej dlatego, że odnosi się do osoby posiadającej wielką władzę i autorytet (por. również Rodzaju 42:30).

Podobne wyjaśnienie znajdujemy w komentarzu Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego do Księgi Rodzaju, opracowanym przez ks. dr. Stanisława Łacha (1962). W przypisie do Rodzaju 1:1 czytamy:

„Oznaczał tedy wyraz ’Elohim u Izraelitów jedynego Boga. Był to tzw. pluralis maiestatis seu excellentiae dla wyrażenia pełni bóstwa, czy pluralis abstractions, oznaczający tyle, co bóstwo, czy też pluralis compositions, oznaczający zbiór wszelkich doskonałości.

Nowsze odkrycia na Wschodzie potwierdziły to ostatnie tłumaczenie. Również bowiem i w innych językach semickich posługiwano się podobnie liczbą mnogą na oznaczenie jednego bóstwa lub jednej osoby, piastującej jakąś wyższą godność. Tak np. w listach z Tell el-Amarna król egipski jest określany mianem ilani, tj. liczbą mnogą od ilu (141, 2, 10, 16, 32, 37; 144, 26, 8; por. P. Dhorme, DBS 1, 207—225). Również w listach asyryjskich wyrażenie i-le-ia, to jest bogini mórz, czy beleia, tj. pani mórz, są używane na oznaczenie jednej tylko osoby. Podobnie w tekstach z Boghaz- köi i w różnych napisach fenickich używano l. mn. na określenie jednego bóstwa.”

Interesujący jest również fakt, że w starożytnym tłumaczeniu pism hebrajskich na język grecki, czyli w Septuagincie, tłumacze oddali słowo Elohim jako Bóg (Theos), a nie jako bogowie (Theoi). Pokazuje to, że żydowscy tłumacze rozumieli ten termin jako określenie jednego Boga, a nie wielości bogów.

Podobnie rozumowali pierwsi chrześcijanie. W pismach greckich oddawali hebrajskie Elohim słowem Theos, czyli „Bóg”.

Co więcej, podobnie nauczał Jezus. W Ewangelii Marka 12:29 (BW) czytamy:

„A Jezus odpowiedział: Pierwsze ze wszystkich przykazań jest: Słuchaj, Izraelu! Pan, Bóg nasz, Pan jeden jest.”

Podsumowanie

Reasumując, nie ma żadnych biblijnych podstaw, aby twierdzić, że słowo Elohim sugeruje wieloosobową naturę Boga. Zwolennicy doktryny Trójcy próbują doszukiwać się jej potwierdzenia w pojedynczych, wyrwanych z kontekstu wyrażeniach, spekulując na temat ich rzekomo ukrytego znaczenia.

Pomijają przy tym fakt, że gramatyka języka hebrajskiego nie daje podstaw do takiej interpretacji. Jak już wykazaliśmy wcześniej, czasowniki i przymiotniki odnoszące się do Elohim występują konsekwentnie w liczbie pojedynczej, co jednoznacznie wskazuje na jednego Boga, a nie na wiele osób w Bogu.

Dodatkowym argumentem jest to, że w Biblii słowo Elohim bywa używane również w odniesieniu do pojedynczych bóstw pogańskich, takich jak Kemosz, Baal, Dagon czy Milkom. Pokazuje to wyraźnie, że sama forma liczby mnogiej nie oznacza wielości osób. W wielu miejscach termin ten występuje także w znaczeniu „bogowie”, jednak w odniesieniu do Boga Izraela funkcjonuje jako określenie jedynego Boga.

Wielu uczonych i biblistów wskazuje, że forma Elohim podkreśla majestat, wielkość i pełnię mocy Boga, a nie liczbę osób w Jego naturze. Dlatego wyjaśnia się ją jako pluralis maiestatis (liczbę mnogą majestatu), pluralis compositionis lub pluralis intensivus, czyli formę wzmacniającą znaczenie — wskazującą na Boga najwyższego, Stwórcę i władcę wszystkiego.

Choć wśród badaczy istnieją różne propozycje wyjaśnienia tej formy, nie ma poważnych podstaw, by uznawać ją za zapowiedź doktryny Trójcy. Wielu biblistów podkreśla, że Stary Testament nie zawiera nauki o Bogu w trzech osobach. Zwraca na to uwagę między innymi Anna Świderkówna w książce Sekrety Biblii (2012):

„Zacznijmy od początku, to jest od Starego Testamentu. Czy w Starym Testamencie jest jakiś zarys objawienia tajemnicy Trójcy Świętej? Bibliści twierdzą, że nie ma tej tajemnicy tam, gdzie się jej domyślamy […]”.

W świetle tych faktów doszukiwanie się w słowie Elohim zapowiedzi wielości osób w Bogu jest interpretacją nieuzasadnioną zarówno językowo, jak i kontekstowo.

Gdyby autorzy biblijni chcieli wyrazić ideę wielu osób w Bogu, język hebrajski posiadał ku temu odpowiednie środki gramatyczne. W tekstach biblijnych nie znajdujemy jednak konstrukcji, które wskazywałyby na taki sposób rozumienia Boga.

Artykuł uaktualniono 14.03.2026 r.