Hebrajczyków 1:8–10 a dogmat Trójcy

Fragment Hebrajczyków 1:8–10 należy do najczęściej przywoływanych tekstów na poparcie dogmatu Trójcy. Warto jednak przyjrzeć się mu w szerszym kontekście biblijnym, językowym i historycznym, aby sprawdzić, czy rzeczywiście potwierdza on trynitarną interpretację.

W interesującym nas fragmencie w Biblii Tysiąclecia (wydanie II) czytamy:

„Do Syna zaś: Tron Twój, Boże na wieki wieków, berło sprawiedliwości berłem królestwa Twego. Umiłowałeś sprawiedliwość, a znienawidziłeś nieprawość, dlatego namaścił Cię, Boże, Bóg Twój olejkiem radości bardziej niż Twych towarzyszy. Oraz: Tyś, Panie, na początku osadził ziemię, dziełem też rąk Twoich są niebiosa.”

Trynitarna argumentacja opiera się w tym miejscu na dwóch zasadniczych twierdzeniach:

1. Jezus zostaje nazwany tu Bogiem, gdyż  wersecie 8 pojawia się zwrot: „Tron Twój, Boże, na wieki wieków”. Zdaniem trynitarzy, nazwanie Jezusa Bogiem dowodzi Jego równości z Bogiem Ojcem.
2. W wersecie 10  Listu do Hebrajczyków, autor cytuje słowa, które w Starym Testamencie odnoszą się do JHWH jako Stwórcy nieba i ziemi. Na tej podstawie wysuwa się wniosek, że Jezus jest tym samym Stwórcą co Jahwe, a zatem musi być współwieczny i współistotny Ojcu.

Powstaje zatem pytanie zasadnicze:
Czy List do Hebrajczyków 1:8–10 rzeczywiście objawia ontologiczną boskość Jezusa, czy też tekst jest interpretowany w oderwaniu od jego kontekstu biblijnego?

Dlaczego Hebrajczyków 1:8–10 nie dowodzi Trójcy?

Zacznijmy od tego, jaki był cel napisania listu?

Otóż list do Hebrajczyków nie został napisany w celu dowodzenia, że Jezus jest Bogiem równym Jahwe. Jego zasadniczym celem jest wykazanie, że Jezus:

• jest wywyższony ponad aniołów,
• jest lepszym pośrednikiem niż Mojżesz,
• posiada doskonalsze kapłaństwo niż lewici i jest naszym arcykapłanem.

Gdyby autor chciał udowodnić, że Jezus jest równy Jahwe, zrobiłby to wprost, a nie pośrednio, przez cytaty wymagające skomplikowanej filozofii trynitarnej.

Co mówi nam kontekst?

Tu pojawia się dla trynitarzy poważny problem. Jaki sens ma argumentowanie, że Jezus jest równy Jahwe, skoro w Hebrajczyków 1:4 (BW) autor przeprowadza dowód Jego wyższości nad aniołami?

„I stał się o tyle możniejszym od aniołów, o ile znamienitsze od nich odziedziczył imię.”

Jeżeli Jezus byłby Bogiem Najwyższym, porównywanie Go do aniołów – i wykazywanie, że jest od nich „wyższy” – byłoby całkowicie zbędne i nielogiczne.

Podobne wnioski możemy wyciągnąć z Hebrajczyków 3:2 (BW), gdzie autor zestawia Jezusa z Mojżeszem:

„Wiernego temu, który go ustanowił, jak i Mojżesz był wierny w całym domu Bożym”

Jaki sens miałoby porównywanie Jezusa do Mojżesza, gdyby Jezus był równym Jahwe Bogiem (zob. Pwt 18:15)? Takie zestawienie ma sens jedynie wtedy, gdy Jezus – podobnie jak Mojżesz – jest posłańcem i ustanowionym przez Boga pośrednikiem. Wniosek jest prosty, kontekst przeczy trynitarnym założeniom.

Łatwo jest zauważyć, że w zasadzie cały List do Hebrajczyków jest zbudowany na porównaniach:

• lepszy niż aniołowie,
• lepszy niż Mojżesz,
• lepsze przymierze,
• lepsza ofiara.

Słowo „lepszy” nie oznacza, że „równy”, lecz „wywyższony względem innych”. Jeśli Jezus byłby Bogiem Najwyższym, porównania typu „lepszy niż” byłyby niedopuszczalnym błędem. Nie możemy mówić, że Bóg jest „lepszy niż aniołowie”, gdyż jest On poza skalą ocen i porównań.

Analiza argumentów

Łatwo zauważyć, że fragment Hebrajczyków 1:8–10 zawiera bezpośrednie cytaty z Psalmów, co w Biblii Tysiąclecia zaznaczono kursywą.

• Hebrajczyków 1:8-9 → Psalm 45:6-7
• Hebrajczyków 1:10-12 → Psalm 102:26-28

Jest to reinterpretacja znanych tekstów Starego Testamentu w kluczu mesjańskim. Oznacza to, że sens tych wypowiedzi należy rozpatrywać w ich pierwotnym kontekście, zanim zostaną zastosowane do Mesjasza.

Psalm 45 był pierwotnie pieśnią królewską, odnoszącą się do ziemskiego króla Izraela, zasiadającego na „tronie Jahwe”. Potwierdza to, chociażby 1 Kronik 29:23 (BT II):

„Salomon więc zasiadł na tronie Jahwe jako król w miejsce swego ojca, Dawida, i powodziło mu się, a cały Izrael był mu posłuszny.”

Król Izraela, nie był Bogiem Najwyższym, lecz reprezentował Boga i rządził z Jego upoważnienia. Określenie „Bóg” (Elohim) w takim kontekście ma znaczenie funkcjonalne i reprezentacyjne, a nie ontologiczne.

Co znamienne, w przekładzie Miłosza Psalm 45:7 oddano ten werset jeszcze inaczej:

 „Tron twój: Bóg na wieki wieków…”

Chodzi więc o to, że Bóg jest tronem, czyli podstawą władzy króla – a nie królem będącym Bogiem.

To Bóg Ojciec namaszczał poprzez proroków królów izraelskich i stawał się w ten sposób źródłem i dawcą ich panowania niejako ich „tronem”. Jednym z symboli ich panowania i władzy. Dla Salomona podstawą władzy był Bóg. Podobnie też dla Mesjasza, to Bóg stał się tronem — inicjatorem i podstawą jego panowania.

Co na to komentatorzy?

W Komentarz Żydowski Nowego Testamentu Davida H. Sterna znajdujemy następujące objaśnienie analizowanego wersetu:

„Tron Twój, o Boże. Cohen proponuje zamiast tego: „Tron Twój, dany przez Boga”, i komentuje:
Hebrajszczyzna jest tu trudna. Przekład A.V. [American Standard Version] i R.V. [Revised Standard Version]: „Tron Twój, o Boże”, wydaje się najoczywistszy, nie pasuje on jednak do kontekstu.
Jasne jest, dlaczego jego zdaniem przekład taki „nie pasuje do kontekstu” — choć bowiem odnosi on Psalm 45 do Mesjasza, to nie dopuszcza myśli, aby psalmista mógł prorokować o Boskiej naturze Mesjasza.
   Ty swym Królestwem władasz berłem sprawiedliwości, umiłowałeś prawość. Tę samą myśl znajdujemy w dwóch już wspomnianych psalmach: „Sprawiedliwość i prawo są podwaliną Jego tronu” (Psalm 89:15; 97:2), oraz w mesjańskim passusie u Izajasza 9:5-6 (6-7): „aby zaprowadzić [rząd spoczywający w ramieniu Mesjasza] prawem i sprawiedliwością, odtąd aż na wieki” (zob. Łk 1:79K).”

Komentator zwraca uwagę na trudność hebrajskiego tekstu oraz fakt, że literalne tłumaczenie „Tron Twój, o Boże” nie harmonizuje z kontekstem psalmu. Alternatywa w postaci tłumaczenia: „Tron Twój, dany przez Boga” zachowuje sens teologiczny psalmu, nie wprowadzając jednocześnie koncepcji ontologicznej boskości Mesjasza.

Stern słusznie zauważa, że ta sama myśl pojawia się w innych psalmach oraz w klasycznym tekście mesjańskim z Księgi Izajasza, gdzie sprawiedliwość i prawo stanowią fundament królewskiego panowania.

Taka wizja jest w pełni zgodna ze słowami zapisanymi w Ewangelii Łukasza 1:32 (BW), gdzie czytamy o Mesjaszu i Jego tronie:

„Będzie On wielki i będzie nazwany Synem Najwyższego, a Pan Bóg da Mu tron Jego ojca, Dawida.”

Komentarze żydowskie oraz spójne świadectwo Pisma wskazują, że Psalm 45 (a wraz z nim Hebrajczyków 1:8-10), nie naucza o boskiej naturze Mesjasza w sensie trynitarnym. Ukazuje natomiast króla ustanowionego przez Boga, którego tron ma swoje źródło w Jahwe.

Podsumowując

Naszym zdaniem rozpatrywany fragment z Hebrajczyków 1:8–10 nie stanowi dowodu na prawdziwość dogmatu Trójcy Świętej. Należy go czytać w kontekście biblijnym i językowym, a nie przez pryzmat późniejszych konstrukcji teologicznych.

Kontekst całego Listu do Hebrajczyków wyraźnie to potwierdza. Autor porównuje w nim Jezusa z aniołami, Mojżeszem oraz kapłaństwem lewickim. Celem tych porównań jest wykazanie Jego wyższej pozycji i wyjątkowej roli, a nie dowodzenie trynitarnej równości Jezusa z Bogiem Ojcem. Gdyby taka była intencja autora, zostałaby ona wyrażona wprost.

W wersecie 9 pojawia się  sformułowanie „Bóg Twój”, którego nie sposób pominąć. Podobne wyrażenia znajdujemy również w innych miejscach Nowego Testamentu, takich jak Jan 20:17 oraz 1 Koryntian 11:3.

Biblia natomiast nigdzie nie naucza, że Jahwe ma swojego Boga, że jest komuś podległy lub posiada nad sobą zwierzchnika. Jedynie On jest nazwany Bogiem Najwyższym.

Nowy Testament nie nazywa również Jezusa wprost „Stwórcą”. Mówi natomiast, że wszystko zostało uczynione przez Niego. Taki sposób wypowiedzi nie wskazuje na bycie pierwszą i niezależną przyczyną stworzenia, lecz na pośrednictwo działania. W oryginalnym tekście greckim użycie konstrukcji διὰ z dopełniaczem konsekwentnie podkreśla właśnie ten pośredni charakter.

Dlatego całościowe odczytanie Hebrajczyków 1:8–10 nie wspiera dogmatu trynitarnego. Przeciwnie, fragment ten harmonizuje z biblijnym monoteizmem, ukazując jednego Boga Najwyższego, który działa poprzez Mesjasza. Takie odczytanie staje się oczywiste, gdy tekst nie jest interpretowany w oderwaniu od jego kontekstu biblijnego i językowego.

A jakie jest Twoje zdanie?