Duch Święty w Biblii

W dwóch wcześniejszych opracowaniach omówiliśmy tematy: „Kim jest Jezus”, jak również „Kim jest Bóg”.

W tym artykule zebraliśmy najważniejsze myśli, na temat Ducha Świętego.

Trynitarne wyznania wiary przedstawiają Ducha Bożego jako trzecią osobę Boga. Warto jednak zauważyć, że Biblia nigdzie nie posługuje się takim określeniem.

Wnioski dotyczące osobowości i boskości Ducha Świętego trynitarianie wyprowadzają z tekstów, które — naszym zdaniem — są interpretowane w oderwaniu od ich kontekstu lub biblijnego sposobu mówienia o Duchu Boga.

Najważniejsze z argumentów omawiamy w odrębnych artykułach, do których linki znajdziesz w tym opracowaniu.

Czytając Pismo Święte, nietrudno zauważyć, że Duch Święty nie występuje w oderwaniu od Boga jako niezależny byt. Biblia określa go między innymi jako „Ducha Jahwe” czy „Ducha Bożego”.

Jest to zatem Duch Boga, poprzez którego realizuje On swoje zamierzenie, oddziałuje na ludzi i przekazuje im swoje przesłanie. Pod wpływem tego Ducha powstało również Pismo Święte.

Potwierdzają to słowa Jezusa z Marka 12:36 (BW):

„Wszak sam Dawid powiedział w Duchu Świętym: Rzekł Pan do Pana mego: Siądź po prawicy mojej…”

Co oznacza stwierdzenie, że Dawid „powiedział w Duchu Świętym”?

Oznacza to, że wypowiedział te słowa pod natchnieniem Boga. Dlatego, gdy czytamy, że Duch mówi lub działa, nie musi to oznaczać działania odrębnej osoby. Bóg może mówić i działać poprzez swojego Ducha.  To właśnie tego swojego Ducha Świętego Bóg udziela ludziom.

Warto zwrócić szczególną uwagę na wspomniane już biblijne określenia: „Duch Jahwe”, „Duch Boży”, „mój Duch”. Wynika z nich, że Duch Święty jest Duchem Boga, a nie odrębną od Boga osobą. Biblia mówi o „Duchu Boga”, a nie o „Bogu Duchu”. Wyrażenia „Duch Boży” czy „mój Duch” wskazują na przynależność Ducha do Boga. Dysponentem tego Ducha jest Bóg Ojciec.

Szerzej omawiamy tę kwestię w artykule: „Kto dysponuje Duchem Świętym”.

Dlaczego pozdrowienia są tylko od Boga Ojca i Jezusa Chrystusa?

Czy nie powinno zaniepokoić osoby wierzące w Trójcę, że w pozdrowieniach otwierających listy apostolskie Duch Święty ani razu nie zostaje w nich wymieniony obok Ojca i Syna jako trzeci dawca łaski i pokoju?

Rodzi się więc naturalne pytanie: jeżeli autorzy tych listów wierzyli w Boga istniejącego w trzech współrównych osobach, dlaczego w tak licznych i powtarzalnych formułach pozdrowień wymieniają tylko Ojca i Syna, pomijając Ducha Świętego?

Gdyby autorzy tych listów przedstawiali Boga jako trzy współrówne osoby, można byłoby oczekiwać, że Duch Święty będzie pojawiał się w takich formułach równie naturalnie, jak Ojciec i Syn. Tymczasem w typowych pozdrowieniach kierowanych do zborów tak się nie dzieje.

Poniżej kilka przykładów (BWP):

• Rzymian 1:7: „… łaska wam i pokój od Boga, Ojca naszego, i od Pana Jezusa Chrystusa”
• 1 Koryntian 1:3: „Łaska wam i pokój od Boga Ojca naszego i od Pana Jezusa Chrystusa”
• 2 Koryntian 1:2: „Łaska wam i pokój od Boga, Ojca naszego, i Pana Jezusa Chrystusa”
• Galatów 1:3: „Niech was obdarzy łaską i pokojem Bóg, Ojciec nasz, i Pan Jezus Chrystus”
• Efezjan 1:2: „Bóg, Ojciec nasz, i Pan Jezus Chrystus niech was obdarzą łaską i pokojem”
• 1 Tesaloniczan 1:1: „… stanowiących jedno z Bogiem Ojcem i z Panem Jezusem Chrystusem…”
• 2 Tesaloniczan 1:2: „Bóg Ojciec i Pan Jezus Chrystus niech was obdarzą łaską i pokojem”
• 1 Tymoteusza 1:1: „Paweł, apostoł Chrystusa Jezusa — z woli Boga naszego Zbawiciela i Jezusa Chrystusa…”
• 1 Tymoteusza 1:2: „… Bóg Ojciec i Jezus Chrystus, nasz Pan, niech cię obdarzą łaską, miłosierdziem i pokojem”
• 2 Tymoteusza 1:2: „… Bóg Ojciec i Chrystus Jezus, nasz Pan, niech cię obdarzą łaską…”
• Tytusa 1:1: „Paweł, sługa Boga i apostoł Jezusa Chrystusa…”
• Filipian 1:2: „Niech was obdarzy łaską i pokojem Bóg, Ojciec nasz, i Pan Jezus Chrystus”
• Kolosan 1:3: „Zawsze dzięki czynimy Bogu, Ojcu Pana naszego Jezusa Chrystusa, ilekroć modlimy się za was”
• Judy 1:1: „… do tych, którzy są umiłowani, powołani przez Boga Ojca i zachowani dla Jezusa Chrystusa”
• Filemona 1:3: „Bóg, Ojciec nasz, i Pan Jezus Chrystus niech was obdarzą łaską i pokojem”
• 2 Piotra 1:2: „Przez poznanie Boga i Jezusa, Pana naszego, niech spłyną na was w całej obfitości łaska i pokój”
• Jakuba 1:1: „Jakub, sługa Boga i Pana Jezusa Chrystusa, przesyła pozdrowienia…”

Jak łatwo zauważyć, rzekoma trzecia osoba Boga — Duch Święty — jest konsekwentnie pomijany w pozdrowieniach do zborów.

Czy zatem można uznać, że autorzy tych listów wierzą w Trójcę?

Najprostsze wyjaśnienie tego jest takie, że autorzy tych listów nie znali nauki o Bogu istniejącym w trzech współrównych osobach. Gdyby Duch Święty był dla nich trzecią osobą Boga, jego całkowity brak w tych powtarzających się pozdrowieniach byłby co najmniej zdumiewający.

Zbawienie a Duch Święty

Podobny problem — jak w przypadku pozdrowień — jest pomijanie Ducha Świętego w ważnych wersetach mówiących o zbawieniu.

Zwróćmy uwagę na słowa Jezusa z Ewangelii Jana 17:3 (BT II).

„A to jest życie wieczne: aby znali Ciebie, jedynego prawdziwego Boga, oraz Tego, którego posłałeś, Jezusa Chrystusa.”

Jezus mówi tu o warunku życia wiecznego. Wskazuje na poznanie jedynego prawdziwego Boga oraz Jezusa Chrystusa, którego ten Bóg posłał. Dlaczego nie wspomina o konieczności poznania Ducha Świętego, jeżeli miałby on być trzecią, współrówną osobą Boga?

Nie jest to jedyny taki tekst. W Objawieniu 7:10 (BT II) czytamy:

„I głosem donośnym tak wołają: Zbawienie u Boga naszego, Zasiadającego na tronie i u Baranka”.

Ponownie nasuwa się pytanie: a co z Duchem Świętym?

Jeżeli zbawienie miałoby pochodzić od trójjedynego Boga, dlaczego zbawieni przypisują je Bogu zasiadającemu na tronie oraz Barankowi, a całkowicie pomijają Ducha Świętego?

Podobnie Jezus pomija Ducha Świętego w niezwykle ważnym oświadczeniu zapisanym w Mateusza 11:27 (KUL):

„Wszystko przekazał mi Ojciec mój i nikt nie zna Syna tylko Ojciec i nikt nie zna Ojca tylko Syn i ten, komu Syn zechce objawić.”

Jeżeli Duch Święty jest trzecią współrówną osobą Boga, rodzi się oczywiste pytanie: dlaczego Jezus mówi, że Syna zna Ojciec, a Ojca zna Syn, nie wspominając przy tym o Duchu Świętym? Czy Duch Święty, jako rzekomo wszechwiedząca osoba Boska, nie powinien znać zarówno Ojca, jak i Syna?

W kolejnych tak ważnych wypowiedziach dotyczących życia wiecznego, zbawienia oraz wzajemnego poznania Ojca i Syna ponownie widzimy ten sam schemat: na pierwszym planie występują Bóg Ojciec oraz Jezus Chrystus. Duch Święty nie pojawia się obok nich jako trzecia współrówna osoba Boga

Duch Święty w Starym Testamencie

Kolejnym problem dla zwolenników Trójcy jest to, co o Duchu Świętym uczą pisma hebrajskie.

Jak rozumiał Ducha Świętego naród wybrany przez Boga?

Czy Izraelici uważali Ducha Świętego  za odrębną od Boga osobę?

Nic na to nie wskazuje. Hebrajskie słowo ruach może oznaczać „ducha”, „tchnienie” lub „wiatr”. Pisma hebrajskie mówią między innymi o „Duchu Jahwe”, „Duchu Boga”, „moim Duchu”, „Twoim świętym Duchu” oraz „Jego świętym Duchu”. Wszystkie te określenia kierują uwagę na Boga jako źródło i dysponenta tego Ducha.

Wylanie właśnie tego Ducha zapowiedział Bóg w Joela 3:1 (KUL). Proroctwo to apostoł Piotr odniósł do wydarzeń z dnia Pięćdziesiątnicy, cytując je w Dziejach Apostolskich 2:17 (BW):

„I stanie się w ostateczne dni, mówi Pan, Że wyleję Ducha mego na wszelkie ciało I prorokować będą synowie wasi i córki wasze, I młodzieńcy wasi widzenia mieć będą, A starcy wasi śnić będą sny”.

Duch Święty jest tym samym Duchem, zarówno w Starym, jak i Nowym Przymierzu.  Nauki Pisma Świętego się nie zmieniają. Mogą dochodzić nowe wydarzenia, pojawiać się nowe osoby, ale nauka pozostaje zawsze taka sama.

Czy jest więc rozsądne twierdzić, że Duch Święty co innego oznacza w Starym i Nowym Testamencie?

Jeżeli tak, to postawmy pytanie. Czy Bóg ukrywał przez stulecia przed swoim narodem, że obok niego w skład Boga wchodzą inne osoby?

Przeciwnie, Bóg wielokrotnie przedstawiał siebie w sposób jednoznaczny. Czytamy na przykład w Izajasza 45:5,6 (KUL):

„Ja jestem Jahwe i nie ma nikogo więcej. Poza Mną nie ma żadnego boga. Pas ci przywdziewałem, choć Mnie nie poznałeś,
aby uznano od wschodu słońca aż do jego zachodu, że nie ma nikogo poza Mną. Ja jestem Jahwe i nie ma nikogo więcej”

Jeżeli więc wraz z nadejściem chrześcijaństwa apostołowie — wychowani przecież w żydowskim monoteizmie — mieliby uznać Ducha Boga za odrębną, współrówną osobę Boską, byłaby to dla Żydów prawdziwa rewolucja teologiczna.

W którym miejscu Pisma znajdujemy wyjaśnienie tej rzekomej zmiany?

Gdzie Paweł tłumaczy Żydom, że Duch, którego dotąd znali jako Ducha Jahwe, jest w rzeczywistości odrębną osobą Boga? Gdzie Piotr wyjaśnia, że Bóg Izraela składa się z trzech osób? A Jezus? Gdzie oznajmia swoim słuchaczom, że powinni odtąd uważać Ducha Świętego za trzecią osobę jednego Boga?

Takiej nauki w Biblii nie znajdujemy.

Przeciwnie, w dniu Pięćdziesiątnicy Piotr odwołał się do dobrze znanej Żydom zapowiedzi Joela: Bóg powiedział, że „wyleje swojego Ducha”. Nie ogłosił pojawienia się trzeciej osoby Boga, lecz spełnienie obietnicy, że Bóg udzieli ludziom swojego Ducha.

Zasmucanie Ducha

Osoby wierzące w osobowego Ducha Świętego często powołują się na Efezjan 4:30, argumentując, że skoro Ducha można „zasmucić”, to musi on być osobą. Czy rzeczywiście taki wniosek wynika z tego wersetu?

Nie. W Starym Testamencie Izajasz, który nie znał nauki o Bogu w Trójcy, podobnie napisał w 63:10 (BW):

„Oni zaś zbuntowali się i zasmucali Jego świętego Ducha. Wówczas stał się ich wrogiem i zaczął walczyć z nimi.”

A zatem na długo przed powstaniem chrześcijańskiej nauki o Duchu Świętym jako trzeciej osobie Boga, Izajasz pisał o „zasmucaniu” świętego Ducha Boga. Zasmucając Ducha Boga, Izraelici sprzeciwiali się samemu Bogu, który poprzez swojego Ducha działał wśród nich.

Bo to był JEGO Duch.

Warto zwrócić uwagę, że zarówno werset z Izajasza 63:10, jak i Efezjan 4:30 podkreślają związek Ducha z Bogiem. Izajasz mówi o „Jego świętym Duchu”, a Paweł o „Bożym Duchu Świętym”. Więcej we wpisie: „Nie zasmucajcie Ducha Świętego”.

Zapieczętowani Duchem

W Efezjan 4:30 (BW) znajdujemy jeszcze jedno ciekawe określenie w kontekście Ducha Świętego:

„A nie zasmucajcie Bożego Ducha Świętego, którym jesteście zapieczętowani na dzień odkupienia.”

Paweł mówi więc, że wierzący zostali Duchem Świętym „zapieczętowani”. Podobnego obrazu używa już wcześniej w Efezjan 1:13. Warto zadać pytanie: dlaczego Duch Święty zostaje przedstawiony jako coś, czym Bóg pieczętuje swoich sług?

Pieczęć była znakiem własności, autentyczności i zabezpieczenia. Duch Boży pełni wobec wierzących podobną funkcję — stanowi znak, że należą do Boga i oczekują przyszłego odkupienia. Paweł posługuje się również takimi określeniami jak „zadatek” i „dar”. Więcej na ten temat we wpisie: „Duch Święty jako zadatek, pieczęć i dar”.

Takie obrazy trudno pominąć w dyskusji o naturze Ducha Świętego. Biblia nie przedstawia go wyłącznie za pomocą określeń, które można odnieść do osoby, ale również jako coś, czym ludzie zostają napełnieni, namaszczeni, obdarowani i zapieczętowani.

Duch Święty mówi, pociesza, oskarża

Poza wersetem o zasmucaniu Ducha w Biblii czytamy również, że Duch mówi, pociesza, oskarża czy świadczy. Zwolennicy osobowości Ducha uznają takie wypowiedzi za dowód, że jest on odrębną osobą.

Czy jednak samo przypisanie Duchowi takich czynności jak mówienie, pocieszanie czy oskarżanie wystarcza, aby uznać go za odrębną osobę?

Nie. Biblia bardzo często przypisuje cechy i działania właściwe osobom również rzeczom, pojęciom oraz zjawiskom, które osobami nie są. Jest to znany środek stylistyczny nazywany personifikacją.

Według SJP personifikacja to:

„nadawanie przedmiotom, zwierzętom, zjawiskom, pojęciom abstrakcyjnym cech właściwych tylko ludziom”.

Jeżeli Duch Święty jest trzecią, współrówną osobą Boga, można byłoby oczekiwać, że w Piśmie Świętym znajdziemy przykłady modlitw kierowanych również do niego.

Tymczasem Biblia nie podaje żadnego wyraźnego przykładu modlitwy do Ducha Świętego.

Jezus również nie uczył swoich uczniów, aby zwracali się w modlitwie do Ducha. Przeciwnie — wskazał, że o Ducha Świętego należy prosić Boga Ojca.

W Łukasza 11:13 (BW) czytamy:

„Jeśli więc wy, którzy jesteście źli, umiecie dobre dary dawać dzieciom swoim, o ileż bardziej Ojciec niebieski da Ducha Świętego tym, którzy go proszą.”

Zwróćmy uwagę na prostą zależność wynikającą z tych słów: uczniowie proszą Ojca, a Ojciec udziela Ducha Świętego.

To Bóg Ojciec jest więc dysponentem swojego Ducha i to On decyduje, komu go udzielić.

Gdyby Duch Święty był odrębną, współrówną Ojcu osobą, nasuwa się oczywiste pytanie: dlaczego Jezus nie polecił uczniom zwracać się bezpośrednio do Ducha Świętego?

Dlaczego mają prosić Ojca o Ducha, zamiast prosić samego Ducha o jego pomoc, prowadzenie czy obecność?

Brak modlitw do Ducha Świętego oraz polecenie, aby prosić o niego Ojca, znacznie lepiej pasują do biblijnego obrazu Ducha jako Ducha należącego do Boga i przez Boga udzielanego niż do koncepcji trzeciej, współrównej osoby Trójcy.

W artykule „Wkładanie rąk i chrzest Duchem Świętym” zwracamy uwagę na jeszcze jeden interesujący szczegół. Duch Święty był udzielany wierzącym w związku z wkładaniem na nich rąk przez apostołów.

W Dziejach Apostolskich 8:17 czytamy:

„Wtedy wkładali na nich ręce, a oni otrzymywali Ducha Świętego”.

Jeżeli Duch Święty miałby być trzecią osobą Boga, pojawia się oczywiste pytanie: czy apostołowie poprzez wkładanie rąk przekazywali ludziom osobę Boga?

Jeszcze wyraźniej problem ten widać w historii Szymona. Gdy zauważył on, że po włożeniu rąk przez apostołów ludzie otrzymywali Ducha Świętego, zapragnął posiadać taką samą możliwość.

W Dziejach Apostolskich 8:18–20 (BW) czytamy:

„A gdy Szymon spostrzegł, że Duch bywa udzielany przez wkładanie rąk apostołów, przyniósł im pieniądze i powiedział: Dajcie i mnie tę moc, aby ten, na kogo ręce włożę, otrzymał Ducha Świętego. A Piotr rzekł do niego: Niech zginą wraz z tobą pieniądze twoje, żeś mniemał, iż za pieniądze można nabyć dar Boży.”

Zwróćmy uwagę na użyte tutaj określenia. Duch jest „udzielany”, człowiek może go „otrzymać”, a całość została określona jako „dar Boży”. Szymon chciał natomiast otrzymać „moc”, dzięki której inni po włożeniu jego rąk również otrzymywaliby Ducha Świętego.

Czy rzeczywiście naturalne byłoby opisywanie w taki sposób trzeciej osoby Boga?

Ponownie, znacznie lepiej pasuje to do obrazu Ducha jako daru pochodzącego od Boga, poprzez który Bóg obdarza swoich sług mocą i uzdalnia ich do wykonywania określonych zadań. Apostołowie nie „przekazywali Boga”, lecz uczestniczyli w udzielaniu ludziom daru, którego źródłem pozostawał sam Bóg.