Czy Bóg JHWH jest Ojcem Jezusa?

Odpowiedź na to pytanie wydaje się oczywista, ale jak się okazuje — nie dla wszystkich.

W Internecie można spotkać pogląd, że Jezus nigdy nie używał imienia JHWH. Niektórzy wyciągają z tego wniosek, że Jezus, krytykując ówczesnych przywódców religijnych i nazywając Boga swoim Ojcem, objawił całkowicie innego Boga niż ten przedstawiony w Pismach Starego Testamentu. Według nich Jezus głosił Boga pełnego miłości, podczas gdy Bóg Starego Testamentu miał być surowy i okrutny.

Pojawiają się również twierdzenia, że „Ojciec” jest nowym imieniem Boga, które Jezus przyszedł objawić ludziom.

Celem tego opracowania jest sprawdzenie, co na ten temat mówi Pismo Święte i czy takie poglądy znajdują w nim uzasadnienie.

Zanim do tego przejdziemy, trzeba już na początku wyjaśnić, że zanegowanie Pism Starego Testamentu prowadzi do zanegowania Jezusa jako Mesjasza.

W czasie ziemskiej działalności Jezusa, a nawet wiele lat po jego śmierci i zmartwychwstaniu, nie istniały jeszcze spisane Ewangelie ani inne księgi Nowego Testamentu w obecnej formie. Nauczanie pierwszych chrześcijan opierało się więc na Pismach Hebrajskich. To właśnie na ich podstawie uczniowie wykazywali, że Jezus jest obiecanym Mesjaszem, wskazując na wypełnienie się starotestamentowych proroctw.

Wyraźnie widać to w relacji z 8 rozdziału Dziejów Apostolskich. Filip wyjaśnia tam etiopskiemu dworzaninowi znaczenie proroctwa z 53 rozdziału Księgi Izajasza, odnosząc je do Jezusa. W wersecie 10 czytamy:

„Lecz wolą Jahwe było zetrzeć go w cierpieniu, skoro oddał się na ofiarę przebłagalną. Będzie oglądał potomstwo i dni swe przedłuży, a sprawa Jahwe dzięki niemu zwycięży.” (Biblia Poznańska)

Filip nie twierdził, że JHWH wspomniany w tym proroctwie jest innym Bogiem niż Bóg, którego głosili chrześcijanie. Wręcz przeciwnie — wykazał, że proroctwo to zapowiadało przyjście Mesjasza, którym okazał się Jezus.

Inne proroctwo o Jezusie znajdziemy w Izajasza 53:12 (BWP):

„Dlatego dam mu dział wśród wielkich i z mocarzami będzie dzielił łupy za to, że ofiarował na śmierć swoją duszę i do przestępców był zaliczony. On to poniósł grzech wielu i wstawił się za przestępcami.”

Również sam Jezus po swoim zmartwychwstaniu otwierał uczniom umysły, aby rozumieli Pisma. Jakie Pisma miał na myśli? W Łukasza 24:44 (BW) powiedział:

„Musi się wypełnić wszystko, co jest napisane o mnie w Zakonie Mojżesza, u Proroków i w Psalmach”

W ten sposób Jezus potwierdził autorytet całych Pism Hebrajskich, czyli trzech części składających się na żydowski kanon: Tory (Prawa), Newiim (Proroków) oraz Ketuwim (Pism, których pierwszą księgą są Psalmy).

Bóg Abrahama Jakuba i Izaaka

Kto był Bogiem Abrahama? W Księdze Rodzaju 17:1 (KUL) czytamy:

„Gdy Abram miał dziewięćdziesiąt dziewięć lat, objawił mu się Jahwe i rzekł do niego: «Ja jestem Bóg twój, chodź przed obliczem moim i bądź doskonałym»”.

Co na temat Boga Abrahama mówi Jezus? W Ewangelii Mateusza 22:31–32 (BW) czytamy:

„A co do zmartwychwstania, czy nie czytaliście, co wam Bóg powiedział w słowach: Jam jest Bóg Abrahama i Bóg Izaaka, i Bóg Jakuba! Bóg nie jest Bogiem umarłych, lecz żywych”.

Jezus nie pozostawia wątpliwości, że Bogiem Abrahama jest ten sam Bóg, który objawił się Abrahamowi, czyli JHWH.

A jakie stanowisko w tej kwestii zajmowali uczniowie Jezusa? W Dziejach Apostolskich 13:17 (BWP) apostoł Paweł powiedział:

„Bóg, który jest Bogiem tego ludu, Bóg Izraela, spośród innych narodów wybrał ojców naszych, darzył szczególną życzliwością lud na obczyźnie w ziemi egipskiej i wyprowadził go z niej mocnym ramieniem.”

Podobnie nauczał apostoł Piotr, o czym czytamy w Dziejach Apostolskich 5:30 (BW):

„Bóg ojców naszych wzbudził Jezusa, którego wy zgładziliście, zawiesiwszy na drzewie.”

W 7 rozdziale Dziejów Apostolskich znajdujemy również świadectwo Szczepana. Najpierw wspomina on o „Bogu chwały”, który ukazał się Abrahamowi (Dz 7:2), a następnie przedstawia dzieje narodu izraelskiego, którego Bogiem był JHWH.

Zatem zarówno Jezus, jak i apostołowie, jak również Szczepan zgodnie wskazywali na Boga Abrahama, Izaaka i Jakuba jako na tego samego Boga, który objawił się patriarchom i prowadził naród izraelski przez całą jego historię.

Świadectwo Szczepana i Pawła

Gdy Szczepan opowiada o Abrahamie, Józefie, Mojżeszu, Dawidzie i Salomonie, przypomina historię Izraela oraz działania Boga JHWH w dziejach tego narodu.

Zobaczmy, co mówi w Dziejach Apostolskich 7:31–32 (BWP):

„Kiedy Mojżesz zobaczył go, zdumiał się bardzo, lecz gdy podszedł bliżej, żeby się mu dokładniej przyjrzeć, usłyszał takie oto słowa Pana: Ja jestem Bogiem twoich ojców, Bogiem Abrahama i Izaaka, i Jakuba. Na te słowa przeraził się Mojżesz i nie miał odwagi już więcej patrzeć.”

Skąd wiadomo, kim był ten „Pan”? Odpowiedź znajdujemy w Księdze Wyjścia 3:4 (BWP):

„Kiedy Jahwe zobaczył, że Mojżesz zbliża się…”.

Szczepan wyraźnie nawiązuje do objawienia JHWH przy gorejącym krzewie i identyfikuje Go jako Boga Abrahama, Izaaka i Jakuba.

Podobnie nauczał apostoł Paweł. W Liście do Rzymian 11:1,2 napisał:

„Pytam więc: Czy Bóg odrzucił swój lud? Bynajmniej. Przecież i ja jestem Izraelitą, z potomstwa Abrahama, z pokolenia Beniamina. Nie odrzucił Bóg swego ludu, który uprzednio sobie upatrzył. Albo czy nie wiecie, co mówi Pismo o Eliaszu, jak się uskarża przed Bogiem na Izraela?”

Paweł nie objawia nowego Boga. Przeciwnie, wskazuje na tego samego Boga, który wybrał Abrahama, powołał Izrael i działał w czasach Eliasza.

W innym miejscu, w 2 Liście do Koryntian, Paweł cytuje słowa pochodzące z Izajasza 52:11 i innych starotestamentowych tekstów, odnosząc je do chrześcijan:

„Dlatego wyjdźcie spośród nich i odłączcie się, mówi Pan, i nieczystego się nie dotykajcie; a Ja przyjmę was. I będę wam Ojcem, a wy będziecie mi synami i córkami, mówi Pan Wszechmogący” (2 Kor 6:17,18 BW).

Takich odwołań do Starego Testamentu jest w Ewangeliach i listach apostolskich bardzo wiele. Jezus, Szczepan i apostołowie nie głosili nowego Boga nieznanego patriarchom. Nieustannie odwoływali się do Boga Abrahama, Izaaka i Jakuba, do Boga Izraela, którego Pismo Święte identyfikuje jako JHWH.

Septuaginta i Nowy Testament a imię Boże

Najważniejszym argumentem przeciwników tezy o obecności imienia JHWH w pierwotnym tekście Nowego Testamentu jest fakt, że w żadnym z obecnie dostępnych greckich manuskryptów NT nie występuje Tetragram.

Czy jednak argument ten definitywnie rozstrzyga kwestię tego, co zawierały autografy Nowego Testamentu?

Warto najpierw zauważyć, że przez około trzydzieści lat po śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa chrześcijanie posługiwali się wyłącznie Pismami starotestamentowymi. Ewangelie, Dzieje Apostolskie oraz listy apostolskie nie były jeszcze wówczas spisane. Gdy później powstawały księgi Nowego Testamentu, naturalnie znalazły się w nich liczne cytaty i nawiązania do Pism Hebrajskich.

Powstaje więc pytanie: dlaczego w dostępnych manuskryptach Nowego Testamentu w cytatach ze Starego Testamentu znajdujemy najczęściej słowo „Kyrios” (Pan) lub jego skróconą formę „ΚΣ” (nomina sacra)?

Według wielu badaczy już na kilka stuleci przed narodzeniem Jezusa, część Żydów zaczęła unikać publicznego wymawiania imienia Bożego JHWH, zastępując je określeniami takimi jak „Pan” (Adonaj).

Istotne znaczenie miał również fakt, że imię JHWH nie posiadało oczywistego greckiego odpowiednika. W najstarszych znanych rękopisach Septuaginty (LXX), czyli greckiego przekładu Pism Hebrajskich, Tetragram często pozostawiano w oryginalnej formie, zamiast tłumaczyć go na język grecki.

Potwierdzają to liczne znaleziska rękopiśmienne. W rękopisie 4Q120 (4QLXXLevb) występuje forma ἸΑΩ (Iao), będąca grecką transkrypcją imienia Bożego. Natomiast w Papirusie Fouad 266 Tetragram zapisano hebrajskimi literami kwadratowymi. W rękopisach 8HevXIIgr oraz Papirusie Oxyrhynchus 3522 imię Boże zapisano literami paleohebrajskimi.

Świadectwa pisarzy wczesnochrześcijańskich

Na uwagę zasługuje również grecki przekład Akwili z II wieku n.e., którego fragmenty zachowane w Heksapli Orygenesa zawierają hebrajski Tetragram. Fakt ten pokazuje, że jeszcze długo po czasach apostolskich niektórzy kopiści i tłumacze zachowywali imię Boże w tekście greckim.

Obecność Tetragramu w starszych formach Septuaginty potwierdzają również świadectwa starożytnych pisarzy chrześcijańskich.

Orygenes, opisując tekst Heksapli, wspomina o występowaniu imienia Bożego, które zapisano literami hebrajskimi. Jak podaje „The Journal of Theological Studies” (Oxford 1944, t. XLV, s. 158–159), w kolumnach Heksapli zawierających tekst grecki zachowano Tetragram zapisany znakami hebrajskimi.

Podobnie Hieronim we wstępie do Ksiąg Samuela i Królów napisał:

„Po dziś dzień znajdujemy w niektórych woluminach greckich imię Boże – tetragram [יהוה] – napisane archaicznymi literami.”

Z czasem jednak coraz więcej kopistów zastępowało hebrajski Tetragram greckim słowem „Kyrios” (Pan) lub jego skróconą formą „ΚΣ”. Proces ten jest poświadczony w późniejszych rękopisach Septuaginty i doprowadził do stopniowego zaniku Tetragramu w większości zachowanych greckich manuskryptów.

Samo istnienie starszych rękopisów Septuaginty zawierających Tetragram nie dowodzi automatycznie, że imię JHWH znajdowało się również w autografach Nowego Testamentu. Pokazuje jednak, że w okresie poprzedzającym chrześcijaństwo oraz w pierwszych wiekach naszej ery obecność imienia Bożego w greckich tekstach biblijnych nie była zjawiskiem niezwykłym.

Czy chrześcijanie używali JHWH?

Istnieją przesłanki wskazujące na to, że imię Boże było znane i używane w niektórych środowiskach chrześcijańskich w I i II wieku n.e.

Profesor George E. Howard, wykładowca religioznawstwa i języka hebrajskiego na University of Georgia w Athens (USA), wysunął hipotezę, że autorzy Nowego Testamentu zachowywali Tetragram w cytatach pochodzących z Biblii Hebrajskiej, a dopiero późniejsi kopiści zastąpili go słowem „Kyrios” (Pan).

Pewnych argumentów na rzecz tej tezy dostarcza również Talmud Babiloński. W traktacie „Szabbat” poruszono kwestię ratowania od ognia zwojów zawierających imię Boże zapisane w formie Tetragramu. W książce Lawrence’a H. Schiffmana Who Was a Jew? (1985, s. 62) przytoczono następującą dyskusję:

„W księdze napisano: nie ratuje się (w dniu sabatu) od ognia Ewangelii i ksiąg miním („heretyków”). Przeciwnie, pali się je na miejscu razem z ich Tetragramami. Rabin Jose ha-Gelili powiada: W tygodniu należy wyciąć z nich Tetragramy i je schować, a resztę spalić. Rabin Tarfon oświadczył: Obym pogrzebał swych synów! Gdyby dostały się (te księgi) w moje ręce, spaliłbym je wraz z ich Tetragramami.”

Jeżeli przytoczony fragment rzeczywiście odnosi się do pism chrześcijańskich, może on sugerować, że w niektórych z nich występował Tetragram.

Wróćmy jednak do cytatów ze Starego Testamentu występujących w Ewangeliach. W naszych rozważaniach istotne jest, co znajdowało się w pierwotnym tekście hebrajskim.

Niestety, w wielu polskich przekładach Biblii, Tetragram יהוה (JHWH) nie jest oddawany wprost, lecz jest zastępowany określeniami takimi jak: „PAN”, „WIEKUISTY” czy „Pan Bóg”. Należy jednak pamiętać, że są to tylko zamienniki imienia Bożego występującego w tekście hebrajskim.

Wystarczy porównać różne przekłady, aby zauważyć, że część z nich oddaje Tetragram jako „Jahwe”, podczas gdy inne stosują tytuły zastępcze.

Dla przykładu porównajmy początek Izajasza 61:1 w trzech różnych przekładach:

KUL: „Duch Jahwe, Pana, nade mną, ponieważ namaścił mnie Jahwe”

NBG: „Na mnie Duch Pana, WIEKUISTEGO; bo pomazał mnie WIEKUISTY”

SNP: „Duch Wszechmocnego PANA nade mną, gdyż PAN namaścił mnie”

Choć tłumaczenia różnią się użytym słownictwem, wszystkie odnoszą się do tego samego miejsca w tekście hebrajskim, gdzie występuje Tetragram יהוה. Dlatego przy analizowaniu cytatów starotestamentowych w Nowym Testamencie warto pamiętać, że współczesne przekłady nie zawsze pokazują wprost miejsca, w których w oryginale występuje imię Boże.

Przekład Interlinearny Izajasza 61:1, „Vocatio” str. 932 (kliknij, żeby powiększyć)

Czy w Nowym Testamencie pierwotnie występowało imię JHWH?

Pan Jezus w synagodze odczytał fragment z Księgi Izajasza, o czym dowiadujemy się z Ewangelii Łukasza 4:18 (BW):

„Duch Pański nade mną, przeto namaścił mnie, abym zwiastował ubogim dobrą nowinę, posłał mnie, abym ogłosił jeńcom wyzwolenie, a ślepym przejrzenie, abym uciśnionych wypuścił na wolność.”

Co kryje się pod greckim zwrotem „Duch Pański”? Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy sprawdzić tekst, z którego Jezus cytował, czyli Izajasza 61:1. W hebrajskim oryginale znajduje się tam Tetragram יהוה (JHWH). Sam fakt, że grecki tekst zawiera słowo „Pan” (Kyrios), nie rozstrzyga więc automatycznie, jaka forma występowała w najstarszej tradycji tekstowej ani jakie słowo znajdowało się w cytowanym przez Jezusa fragmencie hebrajskim.

Przy pewnej okazji jeden z uczonych w Piśmie zapytał Jezusa:

„Które przykazanie jest pierwsze ze wszystkich?”

Odpowiedź Jezusa znajdujemy w Ewangelii Marka 12:29–30 (BW):

„Jezus odpowiedział: Pierwsze przykazanie jest to: Słuchaj, Izraelu! Pan, Bóg nasz, Pan jeden jest. Będziesz tedy miłował Pana, Boga swego, z całego serca swego i z całej duszy swojej, i z całej myśli swojej, i z całej siły swojej.”

Jak zauważył William Barclay w swoim komentarzu, jest to tzw. Szema (hebr. Szema Jisrael), czyli podstawowe wyznanie wiary judaizmu. Słowa te są cytatem z Księgi Powtórzonego Prawa 6:4–5. W przekładzie KUL czytamy w tym miejscu:

„Słuchaj, Izraelu: Jahwe, nasz Bóg, Jahwe jest jeden. Będziesz miłował Jahwe, twego Boga, z całego twego serca, z całej twojej duszy i z całej swojej siły.”

Bez wnikania w to, czy Jezus wypowiedział tu Imię JHWH, czy nie, uczony w Piśmie i słuchacze Jezusa doskonale znali ten fragment i wiedzieli, że w Pismach Hebrajskich znajduje się w tym miejscu Tetragram JHWH.

Warto również zauważyć, że w Nowym Testamencie czterokrotnie występuje słowo „Alleluja”, zapisane w Objawieniu 19:1, 3, 4 i 6. Przykładowo czytamy:

„Potem usłyszałem jakby donośny głos licznego tłumu w niebie, który mówił: Alleluja! […] I rzekli po wtóre: Alleluja! I dym jej unosi się w górę na wieki wieków. I upadło dwudziestu czterech starców, i cztery postacie, i oddały pokłon Bogu, siedzącemu na tronie, mówiąc: Amen, Alleluja! […] I usłyszałem jakby głos licznego tłumu i jakby szum wielu wód, i jakby huk potężnych grzmotów, które mówiły: Alleluja! […]“  Objawienie 19:1-4,6 (BW).

Słowo „Alleluja” pochodzi od hebrajskiego wyrażenia Hallelu-Jah, które dosłownie oznacza „Chwalcie Jah” lub „Wysławiajcie Jahwe”. W przypisie do tych wersetów w Biblii Tysiąclecia znajdujemy wyjaśnienie:

„Alleluja – liturgiczna aklamacja (= chwalcie Jahwe)”

Nie jest to wprawdzie pełny Tetragram JHWH, ale skrócona forma imienia Bożego „Jah” (יה), wielokrotnie występująca również w Starym Testamencie.

Powyższe fakty nie stanowią rozstrzygającego dowodu na to, że Tetragram znajdował się w pierwotnym tekście Nowego Testamentu. Pokazują jednak, że autorzy nowotestamentowi wielokrotnie cytowali fragmenty pism hebrajskich zawierające imię Boże oraz posługiwali się wyrażeniami bezpośrednio związanymi z tym imieniem.

Więcej o Imieniu JHWH w Nowym Testamencie piszemy w artykule: „Imię Boga a Nowy Testament – Rzymian 3:29,30„. Poniżej argument dotyczący Ewangelii Łukasza z tego artykułu.

„Pan” w Ewangelii Łukasza

Analizując zagadnienie imienia Bożego w Nowym Testamencie, warto zwrócić uwagę na pierwszy rozdział Ewangelii Łukasza, gdzie wielokrotnie pojawia się określenie „Pan” odnoszone do Boga Izraela.

„Będzie bowiem wielki w oczach Pana (…) Wielu spośród synów Izraela nawróci do Pana, Boga ich” (Łk 1:15–16 BW).

„Tak uczynił mi Pan” (Łk 1:25).

„Anioł (…) rzekł: Bądź pozdrowiona, pełna łaski, Pan z tobą” (Łk 1:28).

„Oto ja służebnica Pańska; niech mi się stanie według twego słowa” (Łk 1:38)

„(…) będzie nazwany Synem Najwyższego, a Pan Bóg da Mu tron Jego ojca Dawida” (Łk 1:32).

Podobnie czytamy w Łukasza 2:23 (BW):

„Jak napisano w Prawie Pańskim: Każdy potomek płci męskiej otwierający łono matki będzie poświęcony Panu”.

Co kryje się w zwrocie „Pan Bóg Izraela” czy zwrocie „służebnica Pańska”? Kontekst nie pozostawia żadnych wątpliwości, że chodzi o Boga Izraela JHWH, którego czcili Żydzi tamtego okresu. Maria była Żydówką i podobnie jak inni pobożni Izraelici wierzyła w Boga Abrahama, Izaaka i Jakuba.

Należy przy tym zauważyć, że wiele wypowiedzi z pierwszych rozdziałów Ewangelii Łukasza nawiązuje do języka i teologii Starego Testamentu. Gdy Łukasz używa określenia „Pan”, odnosi je do tego samego Boga, którego Pisma Hebrajskie identyfikują za pomocą Tetragramu JHWH.

Dlatego zwolennicy tezy o pierwotnej obecności imienia Bożego w niektórych miejscach Nowego Testamentu argumentują, że greckie słowo „Kyrios” mogło zastąpić wcześniejsze występowanie Tetragramu lub odnosić się do miejsc, gdzie w hebrajskim tekście źródłowym znajdowało się imię JHWH.

Czytaj więcej: Czy imię Jahwe miało zostać zastąpione imieniem Jezus?

Warto również zwrócić uwagę na wypowiedzi Jezusa, w których używa On określenia „Pan” w odniesieniu do Boga. Przykładem może być Marka 13:20 (KUL):

„I gdyby Pan nie skrócił tych dni, nikt by nie ocalał. Lecz z powodu wybranych, których sobie upodobał, skróci te dni”.

W kontekście tej wypowiedzi „Pan” odnosi się do Boga. Dla słuchaczy Jezusa był to ten sam Bóg, którego objawiają Pisma Hebrajskie — Bóg Izraela, znany patriarchom i prorokom.

Z tego względu trudno oddzielić nowotestamentowe użycie określenia „Pan” od starotestamentowego tła, w którym wielokrotnie występuje imię JHWH. Spór dotyczy raczej tego, czy Tetragram znajdował się w pierwotnym tekście Nowego Testamentu, niż tego, do jakiego Boga odnoszą się te wypowiedzi.

Czy Ewangelia Mateusza była spisana po hebrajsku?

Niektórzy badacze, między innymi George Howard, są zdania, że Ewangelia Mateusza mogła pierwotnie istnieć w języku hebrajskim lub aramejskim.

W 1987 roku George Howard przedstawił argumenty na rzecz tezy, że hebrajska Ewangelia Mateusza zawarta w dziele Szem Towa nie jest jedynie późnym tłumaczeniem z greki lub łaciny, jak wcześniej przypuszczano, lecz może zachowywać ślady starszej hebrajskiej tradycji tekstowej. Howard uważał, że niektóre warianty występujące w tym tekście mogły powstać „gdzieś w obrębie pierwszych czterech stuleci” chrześcijaństwa („Shem-Tob’s Hebrew Matthew and Early Jewish Christianity”, Journal for the Study of the New Testament, Vol. 70, nr 1, czerwiec 1998, s. 19). Stanowisko to podtrzymał również w zrewidowanym wydaniu książki Hebrew Gospel of Matthew (1995).

Zdaniem Howarda hebrajszczyzna występująca w Ewangelii Szem Towa zawiera elementy przypominające język znany z niektórych żydowskich tekstów z okresu Drugiej Świątyni, takich jak Księga Syracha czy pisma odnalezione w Qumran.

Warto również wspomnieć, że kilku wczesnochrześcijańskich autorów, takich jak Papiasz, Orygenes, Euzebiusz i Hieronim, wspominało o hebrajskiej lub „hebrajskiej w stylu” wersji Ewangelii Mateusza. Świadectwa te są często przywoływane w dyskusjach dotyczących pierwotnego języka tej Ewangelii.

Do naszych czasów zachowało się kilkanaście rękopisów tekstu Szem Towa zawierających Ewangelię Mateusza w języku hebrajskim. Dlaczego jest to istotne w kontekście rozważań o imieniu Bożym?

Otóż w tekście tym występuje około dwudziestu miejsc, w których pojawia się zapis השם (ha-Szem – „Imię”). W tradycji żydowskiej określenie to często służyło jako zastępczy sposób odnoszenia się do Tetragramu (JHWH).

Polski czytelnik może zapoznać się z tym tekstem w publikacji Ewangelia św. Mateusza po hebrajsku (Petrus, 2017), przełożonej z języka hebrajskiego przez Eliezera Wolskiego (Eliyazara Ben Miqra).

Przykładowo w Mateusza 4:7  (zobacz również 4:10) znajdujemy słowa:

„Jeszua mu po raz drugi odpowiedział: Również jest napisane: Nie wystawiaj na próbę JHWH, swojego Boga”.

Ewangelia Mateusza po hebrajsku – Szem Towa

W tym miejscu Jezus cytuje Księgę Powtórzonego Prawa 6:16. W przekładzie KUL czytamy:

„Nie usiłujcie wystawić Jahwe, waszego Boga, na próbę, (…)”

Dla zwolenników obecności imienia Bożego w pierwotnym tekście Ewangelii Mateusza hebrajska Ewangelia Szem Towa stanowi ważne świadectwo. Występujące w niej odniesienia do imienia Bożego stanowią istotną przesłankę wskazującą, że taka tradycja mogła istnieć już we wczesnym chrześcijaństwie.

Zainteresowanych tematem wymowy JHWH odsyłamy do artykułu: Czy i jak wymawiać Imię Boga?

Dlaczego Jezus zwraca się do Boga Abba, a nie Jahwe?

Jednym z argumentów podnoszonych w dyskusji o imieniu Bożym jest fakt, że Jezus zwracał się do Boga słowem „Abba”, a nie imieniem „Jahwe”. Czy oznacza to, że imię Boże przestało mieć znaczenie?

Niekoniecznie. Według Ewangelii Jezus był wyjątkowo blisko związany z Bogiem jako Jego Syn. Zwrot „Syn Boży” nie jest w Nowym Testamencie jedynie metaforą. Mateusz w 1:18 (BW) informuje, że:

„Maria stała się brzemienna z Ducha Świętego”.

W Ewangelii Jana 1:14 czytamy:

„… ujrzeliśmy chwałę jego, chwałę, jaką ma jedyny Syn od Ojca…”.

Natomiast w Łukasza 1:32 anioł zapowiada narodzenie Jezusa słowami:

„Ten będzie wielki i będzie nazwany Synem Najwyższego”.

Jako jednorodzony Syn, Jezus ukazuje Boga nie tylko jako Stwórcę czy Pana Izraela, ale również jako kochającego Ojca. Dlatego w nauczaniu Jezusa centralne miejsce zajmuje relacja człowieka z Bogiem jako Ojcem.

Wyraźnie widać to w modlitwie Jezusa zapisanej w Marka 14:36 (KUL):

„Abba, Ojcze, Ty wszystko możesz uczynić. Oddal ten kielich ode mnie, lecz nie to, co Ja chcę, ale to, co Ty”.

Aramejskie słowo „Abba” oznacza „ojca” i wyraża bliską, osobistą relację. Wielu badaczy zwraca uwagę, że słowo to niesie ze sobą ciepły i rodzinny charakter.

W Starym Testamencie Bóg również bywa nazywany Ojcem Izraela (np. Iz 63:16; 64:8), jednak zwracanie się do Boga słowem „Ojcze” nie odgrywało tak istotnej roli, jak w nauczaniu Jezusa. Jezus szczególnie akcentuje synowską relację wierzących z Bogiem.

Dlatego użycie słowa „Abba” nie oznacza zastąpienia imienia Bożego nowym imieniem czy nowym tytułem. Jest to raczej wyraz pokazania wyjątkowej więzi między Synem a Ojcem oraz wzór relacji, do której Jezus zaprasza również swoich uczniów.

„Abba” nie jest więc alternatywą dla imienia JHWH, lecz czułym i pełnym zaufania sposobem zwracania się do Boga jako Ojca. W taki sposób małe dzieci zwracały się tkliwie do ojca, nazywając go „tato”, a nawet „tatusiu”.

Dzieci Boże

Takie spojrzenie na Boga zostało zapowiedziane już przez Jeremiasza. Bóg oczekiwał, że Izrael będzie zwracał się do Niego jak do Ojca:

„Myślałem: będziesz Mnie nazywał: «Mój Ojcze!» i nie odwrócisz się ode Mnie.” (Jr 3:19 BT II).

Pełne znaczenie tych słów ujawniło się wraz z przyjściem Mesjasza. Jezus objawił Boga nie tylko jako Boga Izraela, ale także jako kochającego Ojca.

Dlatego powiedział:

„ (…) nikt nie zna Syna tylko Ojciec, i nikt nie zna Ojca, tylko Syn (…)” (Mt 11:27 BW).

Jednocześnie Jezus nie pomniejsza znaczenia imienia Bożego. Przeciwnie, ucząc modlitwy, na pierwszym miejscu stawia prośbę o jego uświęcenie:

„Wy tedy tak się módlcie: Ojcze nasz, który jesteś w niebie, niech się święci imię Twoje.” ( Mt 6:9 KUL)

Jezus nie zastępuje więc imienia JHWH nowym imieniem. Objawia natomiast głęboką relację człowieka z Bogiem jako Ojcem. Widać to szczególnie w Ewangelii Jana. Określenie „Ojciec” w odniesieniu do Boga pojawia się tam około 118 razy. Jest to jeden z głównych tematów tej Ewangelii.

Dzięki dziełu Jezusa wierzący mogą stać się dziećmi Bożymi. Czytamy o tym w Jana 1:12–13 (BW):

„Tym zaś, którzy go przyjęli, dał prawo stać się dziećmi Bożymi, tym, którzy wierzą w imię jego (…)”

Ks. Jan Drozd w książce „Ojcze Nasz Modlitwa Pańska” napisał:

„Dawny duch starotestamentalnego niewolnictwa musi teraz ustąpić duchowi chrześcijańskiego dziecięctwa, a judaistyczny formalizm zastępuje obecnie żywa świadomość naszej duszy, wsparta świadectwem samego Boga – Ducha Świętego głoszącego, „że jesteśmy dziećmi Bożymi” (Rz 8,16) i wołającego w sercach naszych: „ Abba, Ojcze” (Ga 4,6).”.

Podobną myśl rozwija Paweł w Liście do Rzymian 8:14–16 (BW):

„Bo ci, których Duch Boży prowadzi, są dziećmi Bożymi. Wszak nie wzięliście ducha niewoli, by znowu ulegać bojaźni, lecz wzięliście ducha synostwa, w którym wołamy: Abba, Ten to Duch świadczy wespół z duchem naszym, że dziećmi Bożymi jesteśmy.”

Jest to jedno z trzech miejsc w Nowym Testamencie, gdzie występuje wspomniany wcześniej zwrot „Abba”. Pozostałe znajdują się w Marka 14:36 oraz Galatów 4:6.

W Liście do Galatów 4:5–7 Paweł wyjaśnia, że dzięki Jezusowi zostaliśmy usynowieni przez Boga:

„Aby wykupił tych, którzy byli pod zakonem, abyśmy usynowienia dostąpili. A ponieważ jesteście synami, przeto Bóg zesłał Ducha Syna swego do serc waszych, wołającego: Abba, Ojcze!
Tak więc już nie jesteś niewolnikiem, lecz synem a jeśli synem, to i dziedzicem przez Boga.”

Nowej relacji człowieka z Bogiem towarzyszy zaufanie dziecka do ojca. Chrześcijanin nie zwraca się do Boga jak niewolnik do pana, lecz jak syn do kochającego Ojca.

Taką ufność Jezus wyraził w Modlitwie Pańskiej. Powiedział:

„Wie Ojciec wasz, czego potrzebujecie, przedtem, zanim Go poprosicie” (Mt 6:8).

Tak jak ziemski ojciec zna potrzeby swojego dziecka, tak samo zna je nasz Ojciec w niebie. Dlatego możemy z pełnym zaufaniem wołać do Boga: „Abba, Ojcze”.

Bóg Izraela a Ojciec Jezusa

Jezus nie miał wątpliwości, że Bogiem Izraela, objawionym w Pismach Hebrajskich, jest Jego Ojciec. Gdy zapytano Go o najważniejsze przykazanie, zacytował słowa z Księgi Powtórzonego Prawa 6:4:

„Słuchaj, Izraelu! Pan, Bóg nasz, Pan jeden jest” (Mk 12:29 BW).

W hebrajskim tekście czytamy jednak:

„Słuchaj, Izraelu! Jahwe jest naszym Bogiem, Jahwe jedyny!” (Pwt 6:4 POZ)

Jezus wskazuje więc na tego samego Boga, którego czcił Izrael.

W Jana 20:17 (BW) Jezus mówi do Marii, że Bóg Izraela jest Jego Bogiem i Ojcem, jak również ich Bogiem i Ojcem:

„Wstępuję do Ojca mego i Ojca waszego, do Boga mego i Boga waszego.” (J 20:17 BW)

Słowa te jednoznacznie pokazują, że Bóg Izraela jest zarówno Bogiem i Ojcem Jezusa, jak i Bogiem wszystkich wierzących.

Nie ma zatem dwóch różnych Bogów, Starego oraz Nowego Testamentu. W Efezjan 4:6 czytamy jasno, że

„Jeden Bóg i Ojciec wszystkich, który jest ponad wszystkimi, przez wszystkich i we wszystkich” (Ef 4:6 BW).

Tę samą prawdę wyraża również w Liście do Rzymian:

„Czy Bóg jest Bogiem tylko Żydów? Czy nie pogan także? Tak jest, i pogan. Albowiem jeden jest Bóg (…)” (Rz 3:29–30 BW).

Paweł potwierdza to także podczas przemówienia w synagodze w Antiochii Pizydyjskiej (Dz 13:17–23). Najpierw przypomina dzieje Izraela — wybranie patriarchów, wyjście z Egiptu, okres sędziów i panowanie Dawida. Następnie stwierdza:

„Z jego to potomstwa, zgodnie z obietnicą, wywiódł Bóg Izraelowi Zbawiciela, Jezusa” (Dz 13:23 BW).

Paweł nie głosi nowego Boga. Nie przeciwstawia Ojca Jezusa Bogu Abrahama, Izaaka i Jakuba. Przeciwnie, naucza, że to właśnie Bóg Izraela posłał Jezusa jako obiecanego Mesjasza.

Potwierdzają to również słowa z Listu do Rzymian:

„Pytam więc: Czy Bóg odrzucił swój lud? Bynajmniej. Przecież i ja jestem Izraelitą, z potomstwa Abrahama, z pokolenia Beniamina.
Nie odrzucił Bóg swego ludu, który uprzednio sobie upatrzył. Albo czy nie wiecie, co mówi Pismo o Eliaszu jak się uskarża przed Bogiem na Izraela” (Rzym. 11:1,2 BW ).

Zarówno Jezus, jak i apostołowie zgodnie nauczali, że Ojciec Jezusa jest tym samym Bogiem, który objawił się Abrahamowi, Mojżeszowi i prorokom. Bóg Izraela i Ojciec Jezusa nie są dwiema różnymi osobami, lecz jednym i tym samym Bogiem, którego Pismo Święte objawia od Księgi Rodzaju aż po Apokalipsę.

Podsumowanie

Z nauczania Jezusa i apostołów nie wynika, że głosili oni innego Boga niż ten, o którym czytamy w Starym Testamencie. Twierdzenie takie nie znajduje oparcia w Piśmie Świętym.

Często opiera się ono na założeniu, że Bóg Izraela jest surowy, natomiast Jezus objawia wyłącznie Boga miłości i miłosierdzia. W rzeczywistości jest to fałszywy podział. Ten sam Bóg, który objawiał się patriarchom i prorokom, został przez Jezusa ukazany jako kochający Ojciec.

Jezus nie przyszedł głosić nowego Boga ani nowej religii. Głosił dobrą nowinę o Królestwie Bożym i wypełnienie obietnic danych wcześniej Izraelowi.

W Nowym Testamencie znajdujemy nawiązania do imienia Bożego. W Objawieniu 19 czterokrotnie pojawia się aklamacja „Alleluja”, która wywodzi się z hebrajskiego wyrażenia oznaczającego „Chwalcie Jah”.

Nie bez znaczenia jest również imię Mesjasza. Hebrajskie imię Jeszua (Jezus) oznacza „JHWH jest zbawieniem” lub „JHWH zbawia”. Już samo imię Jezusa wskazuje na Boga, który jest źródłem zbawienia.

To właśnie Bóg Izraela pozostaje wierny swoim obietnicom i przymierzom. O Nim Paweł napisał:

„Wierny jest Bóg, który was powołał do społeczności Syna swego, Jezusa Chrystusa, Pana naszego” (1 Kor 1:9 BW).

Dlatego chrześcijanie mogą z wdzięcznością wyznać słowa apostoła Piotra:

„Niech będzie uwielbiony Bóg i Ojciec naszego Pana Jezusa Chrystusa, który w swoim wielkim miłosierdziu zrodził nas na nowo do żywej nadziei przez zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa.” (Słowo Życia)

Pismo Święte od Księgi Rodzaju aż po Apokalipsę objawia jednego Boga. Jest On Bogiem Abrahama, Izaaka i Jakuba, Bogiem Izraela, Ojcem Jezusa Chrystusa oraz Ojcem wszystkich, którzy przez wiarę stali się Jego dziećmi.