„Pan mój i Bóg mój” a kwestia Trójcy

Jednym z często przywoływanych fragmentów w dyskusji o Trójcy jest wypowiedź Tomasza, która bywa interpretowana jako dowód na boskość Jezusa.

Chodzi o wypowiedź z Ewangelii Jana 20:28, którą zacytuję z przekładu Biblii Tysiąclecia II wydanie:

„Tomasz Mu odpowiedział: Pan mój i Bóg mój!”

Na początku warto zastanowić się, czego właściwie dotyczy ten fragment i na co wskazuje jego bezpośredni kontekst. Bez uwzględnienia tej kwestii łatwo nadać słowom Tomasza znaczenie, którego sam tekst niekoniecznie sugeruje.

Pomyślmy, czy Tomasz, wypowiadając te słowa, uwierzył w Jezusa jako drugą osobę Trójcy? Czy raczej uwierzył w to, że Jezus rzeczywiście zmartwychwstał?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy sięgnąć do wcześniejszego kontekstu, który pokazuje, czego dotyczyła jego niewiara. Czytamy o tym w wersecie 25:

„Inni więc uczniowie mówili do niego: Widzieliśmy Pana! Ale on rzekł do nich: Jeżeli na rękach Jego nie zobaczę śladu gwoździ i nie włożę palca mego w miejsce gwoździ, i nie włożę ręki mojej do boku Jego, nie uwierzę.”

Kontekst jasno wskazuje, że problemem Tomasza nie było uwierzenie w równość Jezusa z Bogiem czy uznanie go za drugą osobę Boga, lecz niewiara w Jego zmartwychwstanie.
To prowadzi do kluczowego pytania: skoro nawet nie wierzył w zmartwychwstanie, to czy po zobaczeniu Jezusa uwierzył, że jest On Bogiem? Czy jego wyznanie nie dotyczy raczej uznania faktu, że Jezus rzeczywiście powstał z martwych?

W co nie mógł uwierzyć Tomasz?

Jasno wynika to z kontekstu. Tomasz nie uwierzył w zmartwychwstanie Jezusa — w to, że Jezus naprawdę powrócił do życia. Uczniowie mówią: „Widzieliśmy Pana”, a Tomasz odpowiada: „Jeżeli nie zobaczę […], nie uwierzę”. Jego problemem nie była więc natura Jezusa czy rozważania teologiczne na temat Trójcy, lecz wiara w zmartwychwstanie.

Podobnie było z uczniem, który przybył do grobu, o czym czytamy w Ewangelii Jana 20:8–9 (BT II):

„Wtedy wszedł do wnętrza także i ów drugi uczeń, który przybył pierwszy do grobu. Ujrzał i uwierzył. Dotąd bowiem nie rozumieli jeszcze Pisma, które mówi, że On ma powstać z martwych.”

Również tutaj kwestia dotyczy wiary w zmartwychwstanie, a nie wiary w Jezusa jako Boga w Trójcy.

Co więcej, apostołowie wiedzieli, że Jezus nie wzbudził sam siebie. Wzbudził z martwych Go Bóg — Jego Ojciec. Czytamy o tym wyraźnie w Dziejach Apostolskich 2:24 (BT II):

„Lecz Bóg wskrzesił Go, zerwawszy więzy śmierci, gdyż niemożliwe było, aby ona panowała nad Nim”.

Kto wskrzesił Jezusa? Czy Jezus wskrzesił sam siebie? Przy założeniu Trójcy należałoby przyjąć, że sam tego dokonał. Jak jednak miałby to uczynić, skoro — jak podają Ewangelie — był martwy przez trzy dni (por. Ewangelia Mateusza 12:40)?

Z kolei List do Rzymian 10:9 (BW) pokazuje, że kluczowa dla zbawienia jest wiara w to, iż to Bóg wzbudził Jezusa z martwych:

„Bo jeśli ustami swoimi wyznasz, że Jezus jest Panem, i uwierzysz w sercu swoim, że Bóg wzbudził Go z martwych, zbawiony będziesz”.

Czy zatem wierzysz, że Jezus sam siebie wzbudził z martwych (jako Bóg), czy raczej — zgodnie z Pismem — że uczynił to Bóg?

Tomasz zatem nie uwierzył, że Jezus jako Bóg samo wzbudził siebie, ale że Bóg przywrócił Go do życia.

Wróćmy do kluczowej wypowiedzi  „Pan mój i Bóg mój”

Na wstępie warto przytoczyć fragment z książki „Doktryna Trójcy – rana zadana sobie przez chrześcijaństwo” autorstwa Anthony F. Buzzard i Charles F. Hunting:

„Znaczenie słów musi być postrzegane w kontekście środowiska, w którym zostały napisane. Biblia nie została stworzona w XX wieku, a jej pisarze nie wiedzieli nic o późniejszych soborach i credo. W określeniu zamiaru autora istotny jest kontekst.

Na stronach Ewangelii Jana Jezus nigdy nie określał się jako Bóg. Fakty są takie, że w Nowym Testamencie słowo Bóg – w jego greckiej formie ho theos – jest odnoszone około 1350 razy tylko do Boga, Ojca. Słowo ho theos (tzn. jeden Bóg), użyte w absolutnym sensie, nigdzie nie jest z całą pewnością użyte względem Jezusa. Słowem, jakiego użył Tomasz w odniesieniu do Jezusa w Ewangelii Jana 20:28, rzeczywiście było theos.

Jednakże sam Jezus wiedział, że Stary Testament nazywał sędziów ‘bogami’, kiedy cytował w Jana 10:34 Psalm 82:6: ‘Czyż w zakonie waszym nie jest napisane: rzekłem, jesteście bogami?’ Theos (tu w liczbie mnogiej: theoi) występuje w greckiej wersji Starego Testamentu, Septuagincie, jako tytuł człowieka reprezentującego jedynego prawdziwego Boga.”

W świetle powyższego słowo „Bóg” może być użyte w odniesieniu do Jezusa jako Syna Bożego i reprezentanta Boga. Nie oznacza to jednak automatycznie, że jest On Bogiem równym Ojcu w sensie absolutnym.

Sam Jezus nie pozostawia w tej kwestii wątpliwości. W Ewangelii Jana 20:17 mówi:

„Wstępuję do Ojca mego i Ojca waszego, do Boga mego i Boga waszego”.

Zestawienie „Boga mego” ze zwrotem „Boga waszego” ma tu istotne znaczenie. Jezus wskazuje wyraźnie, że Ojciec jest Jego Bogiem w taki sam sposób, w jaki jest Bogiem Jego uczniów.

Co szczególnie ważne, słowa te padają już po zmartwychwstaniu. Oznacza to, że nawet jako zmartwychwstały Jezus nadal uznaje Ojca (JHWH) za swojego Boga.

Wynika z tego, że wypowiedź Tomasza „Pan mój i Bóg mój” nie może automatycznie oznaczać utożsamienia Jezusa z jedynym Bogiem, lecz powinna być rozumiana w szerszym, biblijnym kontekście użycia tego terminu.

„Pan mój i Bóg mój”

W książce Arkadiusza Wiśniewskiego „Jeden Bóg i jeden Pan”, zwrócono uwagę na fakt, że nie ma nic wyjątkowego w nazwaniu Jezusa „bogiem”:

„Po pierwsze, werset ów nie mówi ani słowa na temat wieloosobowości Boga, co najwyżej naucza o tym, iż Pana Jezusa można określić terminem theos. Tego jednak nikt z unitarian nie neguje. Pamiętając o tym, iż słowem tym, oraz odpowiadającymi mu hebrajskimi wyrazami el/elohim, Biblia określa zarówno aniołów, jak i ludzi, nie dziwi nas to, że może ono być zastosowane do zmartwychwstałego Syna”.

W świetle tego argumentu użycie wobec Jezusa terminu „Bóg” (theos) nie oznacza, że jest On Bogiem Najwyższym. Może raczej wskazywać na szczególną rolę jako reprezentanta Boga.

Warto w tym miejscu postawić sobie ważne pytanie: czy „niewierny Tomasz”, który jeszcze chwilę wcześniej nie wierzył w zmartwychwstanie Jezusa, nagle uznał, że Jezus jest drugą osobą Trójcy? Czy jego wypowiedź, będąca bezpośrednią reakcją na widok zmartwychwstałego Jezusa, może stanowić dowód na przyjęcie tak złożonej doktryny?

Tomasz widział Jezusa, który pojawił się w zamkniętym pomieszczeniu. Usłyszał, jak zachęca go, by dotknął Jego ran. W takiej sytuacji nie dziwi, że wypowiedział emocjonalne słowa, będące wyrazem zdumienia i wiary?

Jako Żyd Tomasz nie porzucił wiary w jedynego Boga, którego wielbił przez całe życie. Boga, w którego wierzył on oraz jego nauczyciel Jezus, którego mesjaństwo potwierdzone zostało poprzez akt zmartwychwstania.

Kluczowe znaczenie ma tu zakończenie Ewangelia Jana 20:31 (BT II):

„Te zaś zapisano, abyście wierzyli, że Jezus jest Mesjaszem, Synem Bożym, i abyście wierząc mieli życie w imię Jego”.

Dlaczego autor nie napisał, że Jezus jest Bogiem lub jedną z osób Trójcy, lecz podkreślił, że Ewangelia została spisana, aby jej czytelnicy uwierzyli, iż Jezus jest Mesjaszem i Synem Bożym? Ponieważ celem Ewangelii nie jest nauczanie o Trójcy, lecz prowadzenie do wiary w Jezusa jako Mesjasza.

Dlatego wypowiedź Tomasza „Pan mój i Bóg mój” należy raczej rozumieć jako spontaniczną, emocjonalną reakcję wiary, a nie jako precyzyjną definicję teologiczną objawiającą naturę Jezusa jako Boga.

Na koniec warto postawić osobiste pytanie: czy uznaję Jezusa za obiecanego przez Boga Mesjasza i Syna Bożego, czy też interpretuję Jego osobę przez pryzmat późniejszych, bardziej złożonych koncepcji teologicznych?