Trzej, którzy świadczą na niebie

Według Biblii Gdańskiej (podobnie jak w Biblii Jakuba Wujka oraz Biblii Brzeskiej) w 1 Jana 5:7 czytamy:

„Gdyż trzej są ci, którzy świadczą w niebie: Ojciec, Słowo i Duch Święty; a ci trzej są jednym.”

Werset ten (z tych przekładów) jest często przywoływany przez osoby wierzące w Trójcę, ponieważ jest jedynym miejscem w Piśmie Świętym zawierającym bezpośrednią wzmiankę o „trzech” (Ojciec Syn i Duch Święty), którzy są „jedno”.

Dlatego wielu trynitarnych czytelników Biblii chętnie korzysta z tzw. przekładów gdańskich opartych na Textus Receptus takich jak: Unowocześniona Biblia Gdańska, Dzisiejsza Biblia Gdańska oraz Nowa Biblia Gdańska.

1 Jana 5:7 wg. Nowej Biblii Gdańskiej

Wyjaśnię, że Textus Receptus to grecki tekst Nowego Testamentu opracowany w XVI wieku, który przez długi czas stanowił podstawę wielu protestanckich przekładów Biblii.

Opiera się on głównie na stosunkowo późnych rękopisach (ok. XIV–XVI w.). W przeciwieństwie do niego współczesne wydania krytyczne, takie jak tekst Nestle-Alanda, uwzględniają znacznie szerszy materiał rękopiśmienny, w tym wiele starszych manuskryptów pochodzących z II–IV wieku. Zobaczmy zatem, jak ten fragment oddano w przekładach opartych na tekście krytycznym Nestle-Alanda. W 1 Jana 5:7 (BW) czytamy  zupełnie inną treść:

„Albowiem trzech jest świadków”

Porównanie tych dwóch wersji pokazuje, że zasadnicza różnica nie wynika z tłumaczenia, lecz z odmiennej podstawy tekstowej, na której oparto dany przekład Biblii.

Skąd taka rozbieżność?

Problem polega na tym, że ten rozbudowany wariant tekstu pojawia się dopiero w stosunkowo późnych rękopisach i nie występuje w najstarszych greckich manuskryptach. Z tego względu wielu biblistów uznaje go za późniejszą wstawkę dokonaną przez kopistów.

Nawet w nowszych wydaniach, takich jak Dzisiejsza Biblia Gdańska, zwrócono na to uwagę w przypisach:

„wiarygodność tego tekstu jest obecnie kwestionowana na podstawie współczesnych odkryć biblistycznych”.

Podobną informację odnajdujemy w przypisie do 1 Jana 5:7 w IV wydaniu Katolickiej Biblii Tysiąclecia (gdzie słowa te zostały pominięte w tekście głównym). Czytamy tam, że słów tych:

„brak w najstarszych rękopisach gr. i w najstarszych przekładach. Nie spotykamy ich również w ważniejszych kodeksach Wulgaty. Prawdopodobnie stanowiły one marginesową glosę, później w niektórych kodeksach włączoną do tekstu.”

Przypis BT wyd. IV odnośnie do 1 Jana 5:7 (powiększ klikając w skan)

W Biblii Poznańskiej z 1994 roku przyznano otwarcie, że tekst ten jest nieautentyczny.

Warto dodać, że fragmentu tego nie znajdujemy również u najstarszych pisarzy chrześcijańskich. Klemens Aleksandryjski (ok. 200 r.), komentując 1 Jana 5:6–8, przytacza jedynie słowa o „Duchu, wodzie i krwi”. Nie wspomina natomiast nic o formule: „Ojciec, Słowo i Duch Święty”. Stanowi to pośrednie świadectwo, że w znanym mu tekście listu słowa te jeszcze nie występowały.

W jaki sposób ta wstawka pojawiła się w Biblii

Historia tej wstawki została opisana przez B. Metzgera w dziele A Textual Commentary on the Greek New Testament (1975, s. 716–718), gdzie wyjaśnia on, że po raz pierwszy pojawiła się ona w IV wiecznym traktacie Liber Apologeticus, a od VI wieku występowała w niektórych odpisach Wulgaty oraz starołacińskich przekładach Biblii. Co istotne, najstarsze wydania Wulgaty sprzed VIII wieku nie zawierały tego „dodatku”.

Bardzo interesująca jest historia pojawienia się wstawki Comma Johanneum w Textus Receptus. Paradoksalnie znalazła się ona tam za sprawą człowieka, który sam uważał ją za nieautentyczną. Jak do tego doszło?

Wikipedia pod hasłem „Comma Johanneum” zauważa:

„Tekst Comma Johanneum nie pojawił się w roku 1516 w nowożytnej edycji greckiego tekstu Nowego Testamentu, textus receptus, której redaktorem był Erazm z Rotterdamu. Jeden z wydawców Poligloty kompluteńskiej, Stunika, oskarżył Erazma o sprzyjanie unitarianizmowi. Erazm ugiął się i oświadczył, że umieści je w następnych wydaniach greckiego NT, o ile znajdzie się jakiś grecki rękopis zawierający Comma. Wkrótce znalazł się taki rękopis, pochodzący z około 1520 roku Codex Montfortianus (minuskuł 61 według systemu Gregory-Aland) — sporządził go prawdopodobnie franciszkanin Froy z Oxfordu — i Erazm wciągnął Comma do swego trzeciego wydania Novum Instrumentum omne z roku 1522, zastrzegając jednak w Adnotationes, że nie jest to tekst autentyczny. Codex Montfortianus zawiera commę z błędami gramatycznymi (brak rodzajników), Froy nie znał za dobrze greki, a Erazm go nie poprawił. Stefanus w swoim wydaniu dodał rodzajniki oraz zmienił sekwencję słów.”

Wydanie Erazma zostało wykorzystane przez Tyndale’a w jego przekładzie Nowego Testamentu na język angielski (1526). Stało się ono również podstawą dla tłumaczenia Biblii Genewskiej oraz King James Version. Z kolei Textus Receptus stał się podstawą dla wielu nowożytnych przekładów Nowego Testamentu, w tym Biblii Brzeskiej, Biblii Gdańskiej oraz Biblii Wujka.

Współczesne polskie przekłady Biblii opierają się w większości na tekście Nestle-Alanda. Tekst ten jest na bieżąco aktualizowany zgodnie z najnowszymi odkryciami z dziedziny biblistyki i poddawany krytyce tekstu.

Dlatego wiele współczesnych przekładów nie zawiera już tego fragmentu (np. Biblia Warszawska, Biblia Ekumeniczna, Przekład KUL), natomiast inne (np. Biblia Tysiąclecia i Biblia Poznańska) wspominają o nim jedynie w przypisach.

Dlaczego chciano włączyć ten tekst do Biblii?

Warto jednak zastanowić się, dlaczego podejmowano próby włączenia tego tekstu do Biblii. Byłby to bowiem jedyny fragment mówiący o trzech w niebie, będących jednością. Dla wielu badaczy sam fakt pojawienia się takiej późniejszej wstawki pokazuje, że brakowało jednoznacznych tekstów biblijnych potwierdzających dogmat Trójcy Świętej. Warto zauważyć, że gdyby Pismo zawierało jasne stwierdzenie, iż trzy osoby stanowią jednego Boga, nie byłoby potrzeby wzmacniania argumentacji fragmentem, którego autentyczność budzi tak poważne zastrzeżenia.

Szczególnie kontrowersyjny jest przekład Biblii ks. Dąbrowskiego, gdzie w nieautentycznym fragmencie posunięto się jeszcze dalej — zamiast liczebnika „trzech” użyto słowa „Trójca”, mimo że nie występuje ono ani w tekście greckim, ani w łacińskim pierwowzorze. Poniżej fragment z 1 Jana 5:7 według przekładu ks. Dąbrowskiego:

„Nowy Przekład z Wulgaty”, Księgarnia Św. Wojciecha, wyd. 13 z 1966 r. (opatrzone: Nihil Obstat, Imprimatur, Reimprimatur).

Podstawowym problemem zwolenników koncepcji Boga w trzech osobach jest trudność we wskazaniu choćby jednego wersetu mówiącego o tym wprost. Chodzi o tekst, który zgodnie z późniejszą definicją trynitarną jednoznacznie stwierdzałby, że trzy osoby stanowią jednego Boga.

Właśnie to mogło być jednym z powodów pojawienia się omawianej wstawki. Chęć biblijnego potwierdzenia, że trzech stanowi jedno, popchnęła kopistę do dodania takiego tekstu.

Czy zastanawiałeś się jednak, o czym właściwie mówi fragment z 1 Jana 5:7–8 (BT)?

„Trzej bowiem dają świadectwo: Duch, woda i krew, a ci trzej w jedno się łączą.”

Z bezpośredniego kontekstu wynika, że Jan mówi o trzech świadkach – duchu, wodzie i krwi. Ci trzej świadkowie potwierdzają, że Pan Jezus jest Mesjaszem, o czym czytamy we wprowadzeniu w wersetach 1 i 5:

„Każdy, kto wierzy, że Jezus jest Mesjaszem, z Boga się narodził”

„A kto zwycięża świat, jeśli nie ten, kto wierzy, że Jezus jest Synem Bożym?”

Jak widać, nie chodzi o uwierzenie, że Jezus jest Bogiem równym Ojcu. Chodzi o uwierzenie, że Pan Jezus jest Mesjaszem (Pomazańcem Bożym) oraz jego zrodzonym Synem.

Kim lub czym są w takim razie trzej świadkowie?

Co ciekawe, dla zwolenników Trójcy tylko jeden z tych świadków jest osobą. Czy nie zastanawia fakt, że wśród trzech świadków wymieniono dwie rzeczy — wodę i krew — a obok nich rzekomą trzecią osobę Boga, czyli „Ducha Świętego”? Co więcej, woda i krew świadczą w taki sam sposób jak duch, mimo że nie są osobami.

Aby zrozumieć sens tego fragmentu, warto wyjaśnić znaczenie trzech świadków.

• Duch — po chrzcie Jezusa Bóg zsyła swojego Ducha w postaci gołębicy, namaszczając nim Jezusa na Mesjasza. Jan Chrzciciel był Żydem i w jego rozumieniu duch święty nie był odrębną osobą, lecz mocą lub działaniem Boga udzielanym ludziom.
• Woda — Jezus został ochrzczony w wodzie. Sam chrzest staje się świadectwem, że jest Mesjaszem i Synem Bożym. Po zanurzeniu Jezusa Jan Chrzciciel wydał o nim świadectwo, o czym czytamy w Jana 1:29–34.
• Krew — Jan mówi o Jezusie w Jana 1:29 i 36, że jest „Barankiem Bożym”. Baranek był składany w ofierze za grzechy, dlatego trzecim świadkiem jest krew, którą Jezus przelał za grzechy świata.

Warto zauważyć, że ci trzej świadkowie w żaden sposób nie świadczą o istnieniu rzekomej Trójcy.

Występujące jednak w tekście słowo „trzej” najwyraźniej zainspirowało któregoś kopistę do dopisania zdania o „trzech, którzy świadczą w niebie”:

„Albowiem trzej są, którzy świadczą na niebie: Ojciec, Słowo i Duch Święty, a ci trzej jedno są.” (1 Jana 5:7 BG).

Jeśli przyjąć ten dodatek za autentyczny, pojawia się kolejny problem. Jednym ze świadków „w niebie” miałoby być „Słowo”, czyli Jezus, który w czasie swojej ziemskiej działalności przebywał przecież na ziemi.

Duch Święty miałby natomiast odgrywać rolę świadka jednocześnie w niebie i na ziemi. Nie przeszkodziło to jednak w dodaniu zwrotu „ci trzej jedno są”. Sformułowania wyjątkowo dogodnego dla późniejszej trynitarnej interpretacji tego fragmentu.

Według krytyków tego dodatku celem rozszerzenia tekstu było dostarczenie mocniejszego argumentu w sporach z przeciwnikami trynitaryzmu. Problem polega jednak na tym, że argument ten opiera się na fragmencie uznawanym dziś przez większość biblistów za nieautentyczny.

W podobny sposób — zdaniem wielu badaczy — zmodyfikowano również tekst z 1 listu do Tymoteusza 3:16, zmieniając słowo „Ten” na „Bóg”.

Ci kopiści najwyraźniej zapomnieli, że w księdze Objawienia 22:18 (BW) zapisano ważką przestrogę przed tego typu działaniami:

„Co do mnie, to świadczę każdemu, kto słucha słów proroctwa tej księgi: Jeżeli ktoś dołoży do nich, dołoży mu Bóg plag opisanych w tej księdze.”

Podsumowanie

Zdecydowana większość biblistów uważa, że tzw. Comma Johanneum jest późniejszą interpolacją, a nie autentyczną częścią tekstu 1 Listu Jana 5:7. Z tego powodu te słowa nie pojawiają się w większości współczesnych przekładów Pisma Świętego.

W książce Jeden Bóg i jeden Pan Arkadiusz Wiśniewski zauważa:

„Około 500 manuskryptów nie posiada tej frazy, w tym bardzo wczesne i najważniejsze kodeksy uncjalne z IV i V wieku – Synajski, Watykański i Aleksandryjski. Z kolei najwcześniejsze Comma Johanneum występujące w tekście greckim spotykamy dopiero w XVI wieku, a jedyne wcześniejsze wystąpienie znajdujemy na marginesie pochodzącym z X wieku. Wnioski są oczywiste – świadectwo manuskryptów greckich na rzecz braku tego fragmentu jest po prostu miażdżące […]”

Wiśniewski podaje w  podsumowaniu poniższe argumenty przemawiające za nieautentycznością tej frazy:

• brak ustępu w około 500 manuskryptach greckich;
• brak w przekładach syryjskich, koptyjskich, ormiańskich, etiop­skich, arabskich i słowiańskich;
• brak w części przekładów starołacińskich;
• brak w najważniejszych kodeksach Wulgaty;
• brak cytatów tego fragmentu u: Ireneusza, Klemensa, Tertuliana, Hipolita, Orygenesa, Dionizego, Hilarego, Atanazego, Bazylego, Grzegorza z Nazjanzu, Ambrożego, Didymusa, Epifaniusza, Chryzostoma, Hieronima i Cyryla;
• fragment nieużywany w kontrowersjach sabeliańskich oraz konflik­cie ariańskim.

Ten ostatni argument jest szczególnie interesujący. Gdyby fragment ten był powszechnie znany i uznawany za autentyczny, trudno byłoby wyjaśnić, dlaczego nie został użyty podczas jednych z najważniejszych debat chrystologicznych i trynitarnych pierwszych wieków chrześcijaństwa.

W tym kontekście warto zwrócić uwagę na przestrogę zawartą w Księdze Przysłów 30:6 (BWP):

„Do słów Jego nie dodawaj niczego, żeby cię nie pokarał i nie uznał za kłamcę.”

Skoro autentyczność tego wersetu budzi tak poważne zastrzeżenia, warto zapytać, czy powinien on stanowić podstawę argumentacji dotyczącej jednej z najważniejszych doktryn chrześcijaństwa.

Artykuł zaktualizowano 28.05.2026 r.