Czy werset z Jana 1:18 wspiera dogmat Trójcy?

Jednorodzony Bóg czy Jednorodzony Syn?

Problem z wersetem 18 z pierwszego rozdziału Ewangelia Jana polega na tym, że w różnych manuskryptach greckich występują dwie różne wersje. W jednej pojawia się określenie „Bóg”, w innej natomiast „Syn”. Różnica ta znajduje odzwierciedlenie w przekładach Biblii.

„Boga nikt nigdy nie widział: Jednorodzony Bóg, który jest na łonie Ojca, dał nam Go poznać.” — (Biblia Poznańska)

„Boga nikt nigdy nie widział. Jednorodzony Syn, który jest w łonie Ojca, On nam o Nim opowiedział.” — (UBG)

Wśród tłumaczy i biblistów trwa dyskusja, która wersja jest bliższa oryginałowi. Jedna grupa greckich manuskryptów zawiera w Jana 1:18 lekcję μονογενὴς θεός (monogenēs theos) – „Jednorodzony Bóg”, natomiast inne rękopisy mają μονογενὴς υἱός (monogenēs hyios) – „Jednorodzony Syn”.

Która z tych wersji jest właściwa? Zdania są podzielone. W opracowaniu „Janowe wyrażenie »Jednorodzony w łonie Ojca« (J 1,18) w kontekście Targumu Neofiti II” Dorota Chwiła z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II zauważa:

„Najbardziej dyskutowanym wyrażeniem w J 1,18 jest syntagma Jednorodzony Bóg/Syn, która posiada aż 4 warianty tekstualne. Dwa spośród nich: μονογενὴς θεός i μονογενὴς υἱός są potwierdzone poważnymi świadectwami. Zgodnie z zasadą krytyki tekstualnej, iż „lekcja trudniejsza jest lepsza niż łatwiejsza” („lectio difficilior praestat faciliori”) wydaje się, iż lekcja μονογενὴς θεός jest pierwotna, gdyż jest trudniejsza do zrozumienia. Kolejnym świadectwem na to, że oryginalną wersją była lekcja μονογενὴς θεός, jest fakt, iż w trzech miejscach, gdzie pojawia się termin μονογενής w Pismach Janowych (J 3,16.18; 1 J 4,9), słowo to występuje w połączeniu z υἱός.”

Rzeczywiście, większość tłumaczy skłania się do wersji „Jednorodzony Bóg”. Wynika to z faktu, że ten zwrot znajdziemy w kodeksie watykańskim oraz pochodzącym z IV wieku kodeksie Alef. „Monogenes theos” jest również w kodeksie C Efrema oraz Peszitcie pochodzącej z V wieku. Zawiera go także papirus P 66, z ok. 200 roku n.e.

Natomiast forma „Jednorodzony Syn” występuje głównie w rękopisach reprezentujących późniejszą tradycję tekstualną, na której opiera się między innymi Textus Receptus.

Strona z Nestle-Aland 28 z tekstem greckim. W przypisach podano w jakich manuskryptach i kodeksach jest jednorodzony Bóg a w jakich Syn.

Zanim jednak omówimy jaki wpływ na wiarę w Trójce ma użycie słowa „Bóg” lub „Syn”, chcemy zwrócić uwagę na zwrot niebudzący wątpliwości, a mianowicie „jednorodzony”.

Jednorodzony

Zwrot „jednorodzony” stwarza dla trynitarzy poważny problem. W rzeczywistości jeszcze większą trudność sprawia wyrażenie „Jednorodzony Bóg” niż „Jednorodzony Syn”. Dlaczego?

Określenie „Jednorodzony Syn” jest naturalne i zrozumiałe. Samo połączenie pojęć „syn” i „zrodzenie” nie budzi większych kontrowersji. Inaczej jednak wygląda sytuacja, gdy słowo „jednorodzony” zostaje zestawione ze słowem „Bóg”. Czy o wiecznym Bogu możemy mówić, że jest jednorodzony?

Jeżeli przyjmiemy, że Jezus został zrodzony, oznacza to, że ma swoją przyczynę oraz źródło istnienia w Ojcu. Na taką zależność wskazuje wiele fragmentów Pisma Świętego, między innymi Apokalipsa Jana 3:14, List do Kolosan 1:15-16 czy List do Hebrajczyków 1:2 oraz 5:5.

Co jednak oznacza samo słowo „jednorodzony”? W artykule „Jednorodzony a współwieczny” zwracamy uwagę, że słowo „jednorodzony” jest tłumaczeniem greckiego μονογενής (monogenēs), które składa się z dwóch elementów: monos – „jedyny” oraz genos – „ród, potomek”. W Słowniku Grecko-Polskim pod redakcją Z. Abramowiczówny wyraz monogenēs definiowany jest jako „pojedynczo urodzony”, „jedyny”, „jedynak” lub „jedyny w swoim rodzaju”.

Takie znaczenia wskazują na szczególną relację pochodzenia. Z tego względu wielu interpretuje zwrot „jednorodzony Syn” jako wskazujący na początek istnienia Syna — na Jego zrodzenie. Właśnie z powodu tej trudności niektórzy komentatorzy próbują rozumieć słowo monogenēs jedynie w znaczeniu „jedyny w swoim rodzaju”, unikając w ten sposób idei zrodzenia.

Na przykład w Komentarzu Żydowskim do Nowego Testamentu David H. Stern, oddaje Ewangelię Jana 1:18 następująco:

„Nikt nigdy Boga nie widział; lecz jedyny i niepowtarzalny w swoim rodzaju Syn, który jest tym samym co Bóg i jest u boku Ojca — On Go objawił”.

Tłumacz, chcąc uniknąć zwrotu „jednorodzony”, zastępuje go zwrotem „jedyny i niepowtarzalny”.

Trzeba przyznać, że część biblistów rzeczywiście przychyla się do takiego rozumienia słowa monogenēs. Inni jednak podkreślają, że gdy termin ten odnosi się do osoby, zawiera również ideę pochodzenia i dlatego powinien być tłumaczony jako „jednorodzony”.

W Biblii czytamy na przykład o „jednorodzonym synu” wdowy z miasta Nain (Łk 7:12) oraz o „jednorodzonej córce” Jaira (Łk 8:42). W obu tych przypadkach chodzi o jedyne dziecko, które zostało zrodzone przez swoich rodziców.

Wszechmocny Bóg a jednorodzony

Bez względu na to, czy w Jana 1:18 przyjmiemy wariant „jednorodzony Bóg”, czy „jednorodzony Syn”, budzi to pewne trudności interpretacyjne.

Jeżeli przyjmiemy brzmienie „jednorodzony Bóg”, pojawia się pytanie: czy ten „jednorodzony Bóg” jest tym samym Bogiem co Bóg Wszechmocny? Jeden jest bowiem Bogiem zrodzonym, a drugi, Bogiem niezrodzonym.

W Jana 1:18 znajduje się jeszcze jeden ważny szczegół, który często umyka uwadze czytelników. Czytamy tam bowiem:

„Boga nikt nigdy nie widział. Jednorodzony Bóg, który jest w łonie Ojca, On uczynił Go znanym.”
(Przekład Ekumeniczny)

Tekst wyraźnie rozróżnia dwie postacie. Najpierw mówi o Bogu, którego nikt nigdy nie widział, a następnie o jednorodzonym Bogu, który Go objawił.

Skoro więc „Boga nikt nigdy nie widział”, to nie może chodzić o tego, którego ludzie widzieli i słyszeli. Jednorodzony był bowiem widziany przez ludzi, natomiast Wszechmocnego Boga – jak stwierdza tekst – nikt nigdy nie widział.

Dlatego pojawił się Jednorodzony, aby objawić Boga, którego nikt nie widział. W różnych przekładach końcówkę tego wersetu oddano następująco:

• „dał nam Go poznać” – Biblia Poznańska
• „[o Nim] pouczył” – Biblia Tysiąclecia (II wyd.)
• „objawił go” – Biblia Warszawska
• „ten nam opowiedział” – Biblia Gdańska

Wszystkie te tłumaczenia wskazują na tę samą myśl: Jezus przyszedł objawić Boga i opowiedzieć ludziom o Nim. Gdyby przyszedł sam Bóg JHWH, nie byłoby potrzeby, aby ktoś Go objawiał lub o Nim opowiadał.

Ten sam apostoł Jan w swoim pierwszym liście ponownie zwraca uwagę na różnicę między Tym, który zrodził, a tym, który został zrodzony:

„Każdy, kto wierzy, że Jezus jest Chrystusem, z Boga jest zrodzony; a każdy, kto miłuje Tego, który zrodził, miłuje również tego, który został z Niego zrodzony.”
(1 Jana 5:1, Biblia KUL)

Mowa jest tu wyraźnie o dwóch osobach: o Tym, który zrodził, oraz o tym, który został zrodzony.

Podobne rozróżnienie widzimy w Liście do Hebrajczyków 5:4-5:

„A nikt samego siebie nie podnosi do tej godności, lecz zostaje na nią powołany przez Boga, jak Aaron. Tak i Chrystus nie sam sobie nadał godność arcykapłana, lecz uczynił to Ten, który do niego powiedział: Jesteś moim Synem, dziś zrodziłem ciebie.” (BW)

Gdyby Jezus był częścią „Trójcy”, trudno byłoby twierdzić, że nie nadał sam sobie tej godności arcykapłana

Pomijając tu dodatkowy argument, że Bóg nie może być  arcykapłanem składającym ofiarę samemu sobie (co omawiamy w innym artykule), tekst ten ponownie ukazuje różnicę między Tym, który powołuje, a tym, który zostaje powołany.

Podsumowanie

W Ewangelii Jana 1:14 (KUL), w kontekście omawianego wersetu 18, czytamy:

„A Słowo stało się ciałem i zamieszkało między nami. I ujrzeliśmy Jego chwałę, chwałę jako Jednorodzonego od Ojca, [który jest] pełen łaski i prawdy”.

Użycie tutaj słowa „Jednorodzony” potwierdza, że również w wersecie 1:18 chodzi o Jednorodzonego. Chociaż tłumacz może oddać greckie monogenēs jako „jedyny w swoim rodzaju”, to jednak w odniesieniu do osób słowo to zawiera ideę pochodzenia. Z tego względu właściwe jest tłumaczenie „jednorodzony”.

Zwraca na to uwagę M. J. Harris w książce Jesus as God, który na stronie 84 napisał (cyt. za Thaleia.pl):

„To, iż monogenēs w przypadku zastosowania do nieosobowych przedmiotów może nieść z sobą znaczenie ‘wyjątkowego’, nie ulega żadnej wątpliwości. Lecz to, że jest to jego główny i podstawowy sens, nie jest już tak oczywiste […] Z pewnością zastosowane przez Jana połączenie monogenēs i hyios wskazuje, że nacisk nie jest położony na osobową wyjątkowość Jezusa samą w sobie, lecz na jego ‘wyjątkowe pochodzenie’ jako Bożego Syna.”

Naszym zdaniem używanie tego wersetu jako argumentu na rzecz „Trójcy”, ze względu na budzący kontrowersje zwrot „jednorodzony”, działa raczej odwrotnie do zamierzonego celu.

W omawianym wersecie mowa jest bowiem o Bogu Ojcu oraz o zrodzonym z Niego Synu – jako o dwóch (nie trzech) odrębnych osobach.

Syn „jest w łonie Ojca” (dosłownie: na Jego piersi), co również wskazuje na odrębność i wyklucza utożsamienie Go z samym Ojcem. Jednorodzony nie jest Ojcem, lecz jest u Ojca i od Ojca pochodzi.

Jest to zgodne z wcześniejszym stwierdzeniem, że „Boga nikt nigdy nie widział”, w przeciwieństwie do Syna, którego ludzie widzieli. Warto również zauważyć, że werset ten nie mówi nic o współistotności Ojca i Syna ani nie porusza kwestii trzech osób – odnosi się jedynie do dwóch odrębnych osób.

Można oczywiście dyskutować, czy Jezusa możemy nazywać Bogiem. Nie zmienia to jednak faktu, że – w przeciwieństwie do JHWH – jest On Bogiem zrodzonym, mającym swoje źródło w Ojcu.