Abraham i trzej aniołowie

Niektórzy zwolennicy Trójcy sugerują, że pojawienie się trzech mężów odwiedzających Abrahama stanowi zapowiedź lub obraz Trójcy Świętej. W Rodzaju 18:1-3 czytamy:

 BT: „Pan ukazał się Abrahamowi pod dębami Mamre, gdy ten siedział u wejścia do namiotu w najgorętszej porze dnia.   Abraham spojrzawszy dostrzegł trzech ludzi naprzeciw siebie. Ujrzawszy ich podążył od wejścia do namiotu na ich spotkanie. A oddawszy im pokłon do ziemi,  rzekł: O Panie, jeśli darzysz mnie życzliwością, racz nie omijać Twego sługi!”

BW: „Potem ukazał mu się Pan w dąbrowie Mamre, gdy siedział u wejścia do namiotu w skwarne południe.   A podniósłszy oczy, ujrzał trzech mężów, którzy stanęli przed nim. Ujrzawszy ich, wybiegł od wejścia do namiotu na ich spotkanie i pokłoniwszy się aż do ziemi,  Rzekł: Panie, jeślim znalazł łaskę w oczach twoich, nie omijaj, proszę, sługi swego.”

Czy trzech mężów to Trójca?

Czy jednak trzech mężów rzeczywiście przedstawia Trójcę?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, warto uwzględnić szerszy kontekst biblijny. Werset z Wyjścia 33:20 (BW) mówi:

„… Nie możesz oglądać mojego oblicza, gdyż nie może mnie człowiek oglądać i pozostać przy życiu”.

Podobnie 1 Tymoteusza 6:16 stwierdza, że Boga „nikt z ludzi nie widział ani widzieć nie może”, a 1 Jana 4:12 mówi wprost:

„Boga nikt nigdy nie widział”.

Z wielu opisów biblijnych wynika więc, że gdy Pismo mówi o objawieniu się Boga w Starym Testamencie, często chodzi o przedstawiciela Boga — anioła lub posłańca, przez którego Jahwe przemawia.

Tak było na przykład przy krzaku gorejącym. W Wyjścia 3:2 czytamy, że Mojżeszowi ukazał się „anioł Jahwe”, chociaż dalsza część relacji mówi o rozmowie z Bogiem. Podobnie w historii Jakuba: Rodzaju 32:29 wspomina o walce z Bogiem, ale Ozeasza 12:5 wyjaśnia, że chodziło o anioła.

Warto również zwrócić uwagę na Hebrajczyków 13:2:

„Nie zapominajcie o gościnności; przez nią bowiem niektórzy, nie wiedząc o tym, gościli aniołów”.

Tekst ten bardzo wyraźnie nawiązuje do wydarzenia z Abrahamem. Sugeruje on, że Abraham gościł aniołów, a nie, że spotkał Boga w trzech osobach.

Dalszy przebieg wydarzeń dodatkowo to potwierdza. Dwóch z tych posłańców udało się później do Sodomy, aby ocalić Lota (Rodz. 19:1). Powstaje więc pytanie: jeśli trzej mężowie mieliby symbolizować Trójcę, to czy po odejściu dwóch z nich należałoby uznać, że Bóg objawił się już jako „dwójca”? Tego rodzaju wnioski pokazują problem z taką interpretacją.

Co więcej, Rodzaju 18:22 wyraźnie rozróżnia tych „mężów”:

„Wtedy to ludzie ci odeszli w stronę Sodomy, a Abraham stał dalej przed Panem”.

Jak wynika z tekstu, dwaj mężowie odeszli, natomiast Abraham pozostał przed Panem. Trudno więc utrzymywać, że wszyscy trzej byli jednocześnie samym Bogiem w znaczeniu trynitarnym.

Cały kontekst wskazuje raczej na to, że Abraham spotkał anielskich przedstawicieli Boga, przez których Jahwe przekazywał swoje słowa i wykonywał swoje zamierzenia. Interpretacja ta pozostaje spójna zarówno z relacją z Rodzaju, jak i z innymi fragmentami Biblii dotyczącymi objawiania się Boga ludziom.

Co z tego wynika?

Podsumowując: jeśli trynitarze chcą używać tych fragmentów Biblii jako trynitarnego argumentu,  to na nich spoczywa obowiązek udowodnienia „swych racji”! Nie są jednak w stanie tego zrobić – rzucają więc  jedynie pewne spekulacje, aluzje, niemające potwierdzenia, ani w najbliższym kontekście opisanych wydarzeń, ani w całym Piśmie Świętym.

Bóg posługiwał się najczęściej jednym aniołem do reprezentowania Go i wypełnienia konkretnej misji. Zdarzało się, że wysyłał dwóch, lub więcej aniołów. Jednakże nie ma to związku z faktem istnienia Trójcy. Fakty i logika, przeczą temu jakoby fragmenty z Rodzaju 18 i 19 rozdziału miały dowodzić prawdziwości dogmatu o Trójcy Świętej!

Świadczy to raczej o desperackiej próbie, znalezienia „czegokolwiek” co mogłoby, choć sugerować  istnienie Trójcy. W całym Starym Testamencie nic takiego jednakże nie można odnaleźć! Przyznają to nawet katoliccy komentatorzy.

Anna Świderkówna (wierząca w Trójcę) w książce „Sekrety Biblii” (2012) na stronach 74-75 wyjaśnia:

„Zacznijmy od początku, to jest od Starego Testamentu. Czy w Starym Testamencie jest jakiś zarys objawienia tajemnicy Trójcy Świętej ? Bibliści twierdzą, że nie ma tej tajemnicy tam, gdzie się jej domyślamy, na przykład w postaciach trzech gości, którzy przychodzą do Abrahama (por. Rdz 18), chociaż piękny obraz Rublowa to medytacja o Trójcy Świętej. O trzech gościach wyraźnie jest powiedziane, że Bóg rozmawiał z Abrahamem i jednego anioła posłał w jedno miejsce, a drugiego anioła posłał w drugie.”

Jest to zgodne z tym, o czym czytamy w 18 rozdziale Rodzaju w Biblii Aramejskiej zawierającej interpretację Tory, (pod redakcją Mirosław S. Wróbla):

„Trzej aniołowie zostali posłani do naszego ojca Abrahama w czasie, gdy dokonał on obrzezania ciała swojego napletka. Trzej zostali posłani ze względu na trzy sprawy.”

Do kogo Abraham mówi Panie?

Zwolennicy Trójcy często wskazują, że Abraham zwrócił się do przybyłych mężów słowem „Panie”, uznając to za dowód istnienia Trójcy. Czy jednak rzeczywiście taki wniosek wynika z tekstu?

Nic nie wskazuje na to, aby Abraham zwracał się jednocześnie do trzech osób jako do jednego Boga w Trójcy. Znacznie bardziej naturalne jest przyjęcie, że mówił do jednego z tych mężów jako reprezentanta grupy. W kulturze starożytnego Wschodu taki sposób zwracania się był czymś całkowicie normalnym.

Gdyby jednak uznać, że Abraham, mówiąc „Panie”, zwracał się do Trójcy, należałoby przyjąć, że Abraham wierzył już w Boga trójosobowego, a nie w jednego Boga JHWH. Taki pogląd pozostaje jednak sprzeczny zarówno z resztą Pisma Świętego, jak i z wypowiedziami samego Abrahama.

Kolejnym argumentem przytaczanym przez trynitarzy jest fakt, że Abraham „pokłonił się aż do ziemi” (Rodz. 18:2). Twierdzą oni, że oddał w ten sposób cześć samemu Bogu. Tymczasem Biblia wielokrotnie pokazuje, że taki ukłon był zwyczajową formą szacunku i powitania, stosowaną również wobec ludzi.

Podobnie zachował się Lot wobec dwóch przybyłych do Sodomy mężów. W Rodzaju 19:1-2 czytamy, że pokłonił się im i powiedział: „Proszę, panowie moi…”.

Z tekstu wynika, że Lot początkowo nie wiedział nawet, iż są to aniołowie. Ten sam zwyczaj widzimy również w innych miejscach Biblii. W Rodzaju 23:7 czytamy:

„Wtedy wstał Abraham i pokłonił się ludowi tego kraju, Hetytom”.

Również Jakub okazał taki szacunek Ezawowi:

„Sam natomiast poszedł przed nimi i pokłonił się siedem razy aż do ziemi, zanim zbliżył się do brata swego” (Rodz. 33:3).

Widać więc wyraźnie, że pokłon aż do ziemi nie był automatycznie formą oddawania boskiej czci, lecz powszechnym gestem szacunku wobec ludzi o wyższym statusie lub dostojnych gości.

Cały kontekst biblijny wskazuje zatem, że Abraham nie spotkał „Trójcy”, lecz anielskich posłańców reprezentujących Boga.

Czy do Abrahama przyszedł Jezus?

Niektórzy zwolennicy Trójcy twierdzą, że jednym z mężów odwiedzających Abrahama był przedludzki Jezus, występujący jako „Anioł JHWH”. Czy jednak Biblia rzeczywiście tak naucza?

Warto zwrócić uwagę na słowa z Hebrajczyków 1:1-2 (BW):

„Wielokrotnie i wieloma sposobami przemawiał Bóg dawnymi czasy do ojców przez proroków; ostatnio, u kresu tych dni, przemówił do nas przez Syna, …”.

Tekst ten wyraźnie rozróżnia wcześniejsze sposoby objawiania się Boga od późniejszego objawienia przez Syna. Autor Listu do Hebrajczyków podkreśla, że dopiero „u kresu tych dni” Bóg przemówił przez Syna. Trudno więc uznać, że Jezus już wcześniej regularnie objawiał się patriarchom jako Anioł JHWH.

Teza, że „Anioł Pański” z rozdziału 18 z Księgi Rodzaju to Jezus, nie ma biblijnego uzasadnienia.

Co istotne, określenie „Anioł JHWH” (mal’akh JHWH) w ogóle nie pojawia się w 18 rozdziale Księgi Rodzaju. Tekst konsekwentnie posługuje się innymi określeniami: „mężowie”, „aniołowie” oraz „JHWH”. Łączenie tej relacji z Jezusem jest więc rezultatem późniejszej refleksji teologicznej.

Nie należy również zapominać, że Pisma Hebrajskie konsekwentnie nauczają o jednym Bogu — JHWH. Próby odnajdywania w Starym Testamencie rozwiniętej doktryny o trzech współwiecznych osobach boskich opierają się zwykle na interpretacjach, a nie na jednoznacznych wypowiedziach tekstu.

Dlatego po dokładnej analizie Rodzaju 18:1-3 trudno znaleźć podstawy do twierdzenia, że fragment ten naucza o Trójcy lub że Abraham spotkał przedludzkiego Jezusa. Znacznie bardziej naturalny wydaje się wniosek, że Abraham gościł anielskich posłańców reprezentujących Boga.

Warto również pamiętać, że żaden fragment Rodzaju 18 nie mówi wprost o „Bogu w trzech osobach”. Tego rodzaju wnioski są próbą odczytywania późniejszej doktryny w tekście, który sam jej nie przedstawia.

Odsyłam zainteresowanych tym tematem również do artykułu Czy Bóg jest troistej natury, gdzie poruszamy argument o dwóch rzekomych Jahwe.